Paul Verheijen

CARAVAGGIO

Franciscus

Eén stigma (afbeelding links)

De hagiografieën die over Franciscus zijn geschreven melden dat Franciscus bij zijn stigmatitisatie een visioen krijgt van een man die als een serafijn met zes vleugels aan het kruis hangt.
Traditionele voorstellingen van deze stigmatisatie-scène volgen gewoonlijk deze beschrijving.
Zo niet Caravaggio.
- De serafijn met de zes vleugels ontbreekt, in plaats daarvan wel een troostende engel.
- Van de vijf stigmata is alleen het stigma in de zijde geschilderd, alsof de overige vier nog moeten komen.
- Franciscus is niet geknield of staand maar liggend afgebeeld.
De stigmatisatie krijgt hierdoor meer het karakter van een innerlijk proces.
Het schilderij ademt een sterke spiritualiteit.
De engel ondersteunt Franciscus zoals Maria haar dode zoon ondersteunt in Pietà-afbeeldingen.
Zo wordt de imitatio Christi bijzonder geaccentueerd.
Mystiek en erotiek gaan hier naadloos in elkaar over en zorgen ervoor dat dit werk voor meerdere uitleg vatbaar is, zoals zo vaak in de werken van Caravaggio.

Franciscus ligt uitgestrekt op de grond en wordt bijgestaan door een halfnaakte engel die een doek over zijn schouders heeft gedrapeerd en rond zijn middel vastgeknoopt.
Vaag in de duisternis daarachter zit broeder Leo ineengedoken tegen een boom te mediteren met neergeslagen ogen.
Verderop zijn een paar oplichtende rimpelingen in het oppervlak van een meer te zien.
Op de oever brandt een vuurtje met herders eromheen.
De verstrengelde lichamen van Franciscus en de engel baden in licht dat schaduwen veroorzaakt in de plooien van het bruine habijt en zich verspreidt over de bloemen en bladeren op de voorgrond.
Franciscus lijkt dat licht op te vangen, terwijl zijn rechterhand voorzichtig de wond in zijn borst aanraakt die zichtbaar is onder de scheur in de pij.
Onze blik wordt naar die wond getrokken, hoewel Franciscus zelf er niet naar kijkt, maar voelt.

Kruisverering (afbeelding rechts)

Dit werk toont een iconografische mix van verering en meditatie.
Caravaggio toont Franciscus die zich verdiept in een boek - de vier evangeliën? - met daarop een crucifix.
De altijd karakteristieke lichtbron bij Caravaggio die van buiten het beeld komt, benadrukt de rimpels van Franciscus en de schedel die voor hem ligt.
Eén gedeelte van het boek dat omhoog is geklapt, is daardoor in schaduw gehuld, terwijl het andere het licht juist reflecteert, zodat het corpus aan het kruis van achteren belicht wordt.
Het lichaam van Franciscus baadt zodoende in goddelijk en bijbels-evangelisch licht.
De stof van zijn pij is diagonaal gespannen over zijn rechterknie en uit wijde mouwen steken zijn handen in gebed gevouwen onder zijn kin.
Enkele kunsthistorici beweren dat Caravaggio hier een zelfportret heeft geschilderd.
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610)

afbeelding links:
De extase van St.-Franciscus van Assisië (1595-96)
Olieverf op doek, 93,9 x 123,5 cm
Hartford - Wadsworth Atheneum Museum

afbeelding rechts:
St.-Franciscus van Assisië mediterend (1605-06)
Olieverf op doek, 130 x 90 cm
Cremona - Museo Civico Ala Ponzone Pinacoteca