Paul Verheijen

GIOTTO

Apokriefe kerstkring in twaalf fresco's (02-13)

Apokriefe aanvullingen

De vier canonieke evangeliën waren rond het midden van de tweede eeuw bij de meeste christenen bekend.
Toch waren er christenen die de inhoud van deze evangelies wilden corrigeren of aanvullen.
In het bijzonder verlangde men informatie over de tijd vóór Jezus' geboorte en tussen zijn geboorte en openbare optreden.
Zo ontstond een bijna onuitputtelijke bron van verhalen.
Het Proto-evangelie van Jacobus is daar een voorbeeld van.
Uit de vele Griekse handschriften en vertalingen van dit werk blijkt dat het buitengewoon populair was.
Om het gezag te verlenen werd het op naam gesteld van Jacobus, de broer van Jezus.
De 25 hoofdstukken zijn vermoedelijk in de tweede eeuw ontstaan als voorafgaande (proto) aan de evangelies uit de bijbel.
Dit proto-evangelie introduceert bijvoorbeeld ook de ouders van Maria: Joachim en Anna.
Andere voorbeelden van zo'n apokrief evangelie zijn de Geschiedenis van Jozef de timmerman, het Evangelie over de geboorte van Maria, beide uit de 5e eeuw en de Pseudo-Matteüs uit de 7e eeuw.

02 - Gioacchino cacciato dal Tempio

Met een toornige blik ontzegt een joods priester de bejaarde Joachim de toegang tot de tempel omdat zijn huwelijk met Anna na twintig jaar nog steeds kinderloos is, wat gezien werd als een straf van God.
Bedroefd druipt Joachim af met het lam dat hij niet heeft kunnen offeren.
Giotto heeft de tempel opengewerkt, zodat we daarin een andere priester voor het altaar kunnen zien.

03 - Gioacchino tra i pastori

Moedeloos trekt Joachim zich terug bij de schaapherders in de woestijn.
Alleen de hond begroet hem vrolijk, terwijl de herders betekenisvolle blikken met elkaar uitwisselen.
Het gestileerde landschap dat Giotto tot de essentie heeft gereduceerd, suggereert de barre omgeving waar Joachim in terechtkomt.

04 - L'annuncio ad Anna

Terwijl Joachims vrouw Anna thuis geknield bidt, verschijnt haar een engel die aankondigt dat ze zwanger zal worden.
Voor de deur van het huis zit een meid te spinnen.
Giotto laat één zijde van het huis open, zodat we het tafereel binnen kunnen zien als in een opengewerkte doos.

05 - Il sacraficio di Gioacchino

Nog steeds in de woestijn knielt Joachim voor het offer dat hij brengt.
Een engel aan de rechterzijde en Gods zegenende hand helemaal bovenaan geven te kennen dat zijn offer nu wel aanvaard wordt.
Dit blijkt ook uit de gebedshouding van de herder die het gebeuren bijwoont.

06 - Il sogno di Gioacchino

Terwijl Joachim zittend slaapt voor de schaapsstal verschijnt hem een engel die hem de zwangerschap van zijn vrouw aankondigt.
Ook hier zijn herders getuigen van het tafereel.

07 - L'incontro di Gioacchino e Anna

Joachim is teruggekeerd naar Jeruzalem, en wordt voor de Gouden Poort begroet door Anna die haar man tegemoet is getreden.
De ontmoeting vindt plaats op de brug, symbool voor de overgang naar hun nieuwe leven samen.
Het gaat duidelijk om een bejaard koppel en hun tedere kus suggereert de liefde waaruit het kind zal geboren worden ondanks hun hoge leeftijd.
We zien een treffend beeld van blijde ontroering en tederheid: de lichamen neigen naar elkaar toe, en hun gezichten versmelten in elkaar.
Het gezelschap van Anna rechts komt in de vreugde delen.
Taddeo Gaddi, leerling van Giotto, schilderde hetzelfde tafereel in de Baroncellikapel van de Santa Croce in Florence binnen de frescocyclus met scènes uit het leven van Maria.

08 - La nascita di Maria

Anna is bevallen van een dochter die de naam Maria zal krijgen.
De moeder zit rechtop in bed, en neemt het kind aan dat de vroedvrouw heeft ingebonden.
Het kind is nogmaals aanwezig in het tweede tafereel op de voorgrond: twee kraamvrouwen verzorgen de pasgeborene.
Het exterieur verbindt Giotto met het interieur via een vrouw die in de deuropening een geschenk aanneemt van een vrouw die in het voorportaal staat.

09 - La presentazione di Maria al Tempio

Wanneer Maria drie jaar is, brengen Joachim en Anna haar naar de tempel om haar aan God op te dragen.

10 - La consegna delle verghe

Omdat Maria aan God is gewijd, moet haar toekomstige echtgenoot door een wonder aangewezen worden.
De huwelijkskandidaten brengen elk een twijg naar de tempel, en hij wiens twijg tot bloei zou komen, zou uitverkoren zijn.
Links staat een aantal jongemannen klaar om hun twijg te overhandigen aan de priester Zacharias die hen opwacht in de tempel.
Jozef staat uiterst rechts; ook hij brengt een twijg aan, maar lijkt als weduwnaar te oud om uitverkoren te worden als echtgenoot van Maria.

11 - La preghiera di Giuseppe e dei giovani al Tempio

De jongemannen en Zacharias bidden voor het altaar in de tempel opdat een van de twijgen tot bloei zou komen.
Evenals de vorige scène laat Giotto ook deze zich afspelen voor het rijkelijk versierde altaar in de absis van de tempel.

12 - Le nozze di Maria e Giuseppe

Opnieuw in de tempel wijdt de priester het huwelijk van Maria met Jozef in.
Jozef schuift de huwelijksring over de vinger van Maria die als zwangere vrouw haar hand op haar buik laat rusten.

13 - Il corteo nuziale di Maria

Maria wordt in stoet naar haar ouderlijk huis begeleid.
De processie wordt opgevrolijkt door muzikanten.