Paul Verheijen

GERARD DE LAIRESSE

Augustinus

Invloedrijk

Aurelius Augustinus — zo luidde zijn volle naam — is de grootste en invloedrijkste bisschop en kerkvader van het Westen uit de vroegchristelijke tijd.
Hij werd geboren in 354 als zoon van de niet-christen Patricius en de (later ook heiligverklaarde) christin Monica.
Zijn moeder gaf hem een christelijke opvoeding, waarvan hij echter tijdens zijn studie te Madaura en Carthago afstand nam.
Het waren vooral de inhoud en met name de niet-klassieke taal van de bijbel die hem van het christendom vervreemdden.
Na zijn studie doceerde hij te Tagaste, Carthago en Rome als leraar in de welsprekendheid.
Hij had toen een vaste ongehuwde relatie met een vrouw (wiens naam Augustinus nergens vermeldt), die hem een zoon schonk, Adeodatus ('door God gegeven', maar ook wel eens met een knipoog gelezen als 'bovendien gegeven').
Naar Milaan gereisd in de hoop daar een betere positie te vinden dan in Rome, kwam hij in contact met het kloosterleven aldaar.
Na lang beraad liet hij zich in 387 dopen, tot grote vreugde van zijn moeder Monica, die hem nagereisd was.
Hij kwam tot dit besluit door een ervaring onder een vijgeboom in een tuin: gekweld door twijfels had hij onder het lezen van de bijbel de kreet van een kind gehoord, die hij verstond als tolle, lege ('neem en lees'), waarop hij zijn bijbel opensloeg en stootte op Romeinen 13,13-14 (zie onder).
Bij de aanvang van de terugreis naar Afrika stierf zijn moeder Monica te Ostia.
Met vrienden en zijn zoon Adeodatus, die met hem samen gedoopt waren, leefde hij in zijn geboortestad Thagaste (Numidie) enkele jaren als monnik.
In 391 koos en wijdde men hem tot priester van Hippo Regius (thans Bone), waar hij op bezoek was.
Tegen zijn zin werd hij in 395 bisschop van de stad en bleef dat tot zijn dood in 430.
Pavia beroemt zich sinds de achtste eeuw op het bezit van zijn gebeente.
Monica's relieken werden in 1162 naar de augustijnerabdij in de Arrouaise (Arras) en in 1430 naar Rome overgebracht.

Karige legendevorming

Augustinus schreef voor zover wij weten 93 werken, waarvan er tien verloren gingen, en daarnaast honderden preken en brieven, waaronder er zijn met de omvang van een traktaat.
De historiciteit van Augustinus staat buiten kijf en legendevorming rond hem is dan ook bescheiden.
De Legenda Aurea vermeldt een aantal, vooral postume wonderen (genezingen en hulp bij problemen).
In de iconografie treden meestal twee verhalen naar voren: over de pelgrim wiens voeten hij waste en in wie hij Jezus herkende, en over het kind dat hij bij een wandeling langs het strand zag en dat met een schep de zee naar een kuiltje wilde overbrengen.
Augustinus' opmerking dat dat onbegonnen werk was werd beantwoord met de vaststelling uit de kindermond, dat dit karwei eerder klaar zou zijn dan de poging van de bisschop om het wezen van de Drie-eenheid uit te leggen.
Dit verhaal werd voor het eerst over een anonymus meegedeeld, maar later met Augustinus in verband gebracht en genoot vooral vanaf de 15e eeuw populariteit.

Voorbij de liederlijkheid

Dit vroege werk van Gerard de Lairesse - geschilderd voor de kerk van het klooster van de Ursulinen van Luik - toont Augustinus die zit in zijn tuin in Milaan.
De woorden tolle, lege, 'neem en lees' hoort hij in de visie van de schilder van een engel.
De Lairesse heeft de woorden onder de engel geschreven.
Het boek naast Augustinus toont een fragment uit de Latijnse Vulgaatvertaling van de brief van Paulus aan de Romeinen, waarin hem wordt aangespoord om de verleidingen van de wereld te ontvluchten:
[Sicut in die honeste ambulemus:]Non in comessationibus, et ebrietatibus, non in cubilibus, et impudicitiis, non in contentione [et aemulatione].
[Laten we daarom zo eerzaam leven als past bij de dag en ons onthouden van] bras- en slemppartijen, ontucht en losbandigheid, tweespalt [en jaloezie].
(Romeinen 13,13)

Het stedelijke landschap onthult de smaak van De Lairesse voor de oudheid met zijn elegante vormen.
De hond is geen speciaal attribuut van Augustinus, maar wordt soms in de christelijke iconografie als symbool van geloofstrouw gebruikt.

Er is een theorie die beweert dat De Lairesse op het toppunt van zijn roem en succes - is vervallen in excessief losbandig gedrag.
In zijn schilderijen en tekeningen drukte hij dan als tegenhanger alleen deugdzame scènes uit.
Dit schilderij zou daar een mooi voorbeeld van zijn.
Het berouw van Augustinus over zijn vroegere liederlijke levenswandel is door De Lairesse bijna tastbaar gemaakt.
Het onderwerp zal bedacht zijn door de opdrachtgever, maar De Lairesse lijkt in zijn element te zijn als hij dit sleutelmoment uit Augustinus' moralistische geschiedenis mag schilderen.

Feestdagen

Augustinus: 28 februari (translatie); 24 april (bekering); 28 augustus (geboorte).
Monica: 9 april (translatie); 4 mei (geboorte); 27 augustus
Gerard de Lairesse (1640-1711)
De bekering van de Heilige Augustinus (circa 1663)
Olieverf op doek, 322 x 275 cm
Caen - Musée des Beaux-Arts