Paul Verheijen

RAFAEL

Petrus' Banden

Visionaire bevrijding

Koning Herodes liet ook Petrus aanhouden - dat was tijdens het feest van het Ongedesemde brood. Na de arrestatie sloot hij hem op in de gevangenis, waar hij hem door vier groepen soldaten van steeds vier man liet bewaken, met de bedoeling hem na hety pesachfeest ten overstaan van het volk te berechten. Terwijl Petrus onder zware bewaking zat opgesloten, bleef de gemeente vol vuur voor hem bidden tot God. In de nacht voordat hij voorgeleid zou worden, lag Petrus te slapen tussen twee soldaten, aan wie hij met twee kettingen was vastgeketend. Ook voor de deur van de kerker stonden bewakers. Toen verscheen plotseling een engel van de Heer en een stralend licht vulde de hele ruimte. De engel stootte Petrus aan om hem wakker te maken en zei: 'Vlug, sta op.' Meteen vielen de ketens van zijn handen. De engel zei tegen hem: 'Doe je gordel om en trek je sandalen aan.' Dat deed hij. Daarop zei de engel: 'Sla je mantel om en volg mij.' Petrus volgde de engel naar buiten, maar zonder te beseffen dat de dingen die de engel liet gebeuren werkelijk plaatsvonden; hij meende een visioen te zien.
(Handelingen van de apostelen 12,3b-9)

Droom en werkelijkheid

Wat tegenwoordig de Stanze van Rafaël heet, was de woning van paus Julius II die Rafaël van fresco's moest voorzien.
Vanaf 1511 begon Rafaël aan de gewelven en wanden van de kamer die vanwege het grootste fresco dat hij aanbracht tegenwoordig de Stanza di Eliodoro wordt genoemd.
In deze kamer bevindt zich in het lunet rond het raam ook het op deze pagina afgebeelde fresco van Petrus' bevrijding.
Thema van de kamer is de bescherming van God over kerk en paus.
De fysionomie van Petrus herinnert vaag aan die van de baarddragende paus Julius II.
Vermoedelijk verwijst het fresco naar de door zijn dood op 21 februari 1513 van zijn aardse boeien verloste paus.
Deze paus - Giuliano della Rovere voor zijn pontificaat geheten - was kardinaal van de San Pietro in Vincoli (Petrus' Banden) in Rome alwaar de ketenen die Petrus gevangen hielden als reliek worden bewaard en vereerd (zie ook 'Feestdag' hieronder).
Rafaël houdt zich trouw aan de vertelling in de Handelingen van de apostelen (zie boven).
Centraal in de hele scène staat het licht dat uit vijf verschillende bronnen straalt: maan, dageraad en fakkels links, en de engel midden én rechts.
Oneindig vaak wordt dit weerkaatst in het metaal van de wapens en de harnassen van de bewakers.
Het centrale fonkelende licht heeft iets bovennatuurlijks en is een van de vroegste tegenlicht-effecten in de schilderkunst waar kunstenaars als Caravaggio en Rembrandt later zo bekend door zijn gewordern.
Het donkere traliewerk maakt het licht erachter extra intens.
Sommige kunstcritici vinden dit fresco het fraaiste nachtstuk van de hele schilderkunst uit de renaissance.

Feestdag

De viering van Petrus' Banden op 1 augustus is ingesteld als herdenking van de inwijding van de San Pietro in Vincoli in Rome.
De datum werd gekozen om een feest ter ere van keizer Augustus op die dag te christianiseren.
De ketenen die Petrus in de gevangenschap onder Herodes Agrippa in Jeruzalem had gedragen, werden volgens de overlevering door keizerin Licinia Eudoxia (422-462) aan paus Sixtus III geschonken die al in het bezit was van soortgelijke ketenen die Petrus uit zijn gevangeschap onder keizer Nero in Rome had gedragen en deze ketenen dus aan zijn verzameling kon toevoegen.
De paus bouwde daarop deze kerk om de ketenen als reliek te kunnen vereren.
De reliek bestaat uit twee stukken: een stuk van 23 schakels met een ring voor om de hals, het andere bestaat uit 11 schakels.
De Legenda Aurea verhaalt in hoofdstuk 110 dat de ketenen van Jeruzalem op wonderbaarlijke wijze zijn versmolten met die van Rome.

Kerkvader Augustinus schreef over de ketting: Met recht wordt daarom ook de ijzeren ketting, waarmee eens Petrus was geboeid, door alle christengemeenten hoger dan goud geschat. Als reeds zijn schaduw bij het voorbijgaan zo'n genezende kracht bezat [Handelingen van de apostelen 5,15-16], hoeveel te krachtdadiger zal de keten zijn, die hem heeft geboeid! Gelukzalige boeien! Gij zijt uit hand- en voetboeien in overwinningskronen veranderd.
Rafaël (1483-1520)
De bevrijding van Petrus (1511-14)
Fresco
Vaticaanstad - Vaticaanse Musea / Stanza di Eliodoro