Paul Verheijen

REMBRANDT

Susanna en de ouderlingen

Kwetsbaar

Deze twee schilderijen maakte Rembrandt in 1636 en 1647.
Op het eerste werk wil Susanna juist een bad nemen als twee oude mannen uit de bosjes opduiken.
Ze kijkt geschrokken op.
De mannen rechts achter haar zijn nauwelijks te zien in het donker, maar Rembrandt gaf Susanna in het volle licht weer, waardoor ze in al haar naaktheid nog kwetsbaarder lijkt.
Hij schilderde geen geïdealiseerde vrouw, maar een van vlees en bloed, hetgeen in Rembrandts tijd zeker niet door iedereen werd gewaardeerd.
De toneelschrijver Andries Pels (1631-1681) beschouwde Rembrandt als een pictor vulgaris, een schilder van het alledaagse, en schreef een hekeldicht over de vrouwelijke modellen van Rembrandt:

Als hy een naakte vrouw, gelyk 't somtijds gebeurde
Zou schildren tot model geen Grieksche Venus keurde
Maar eer een' waschter of turftreedster uit een' schuur
Zyn dwaaling noemende navolging van Natuur
Al 't andere ydele verziering. Slappe borsten
Verwrongen' handen, ja de neepen van de worsten
Des ryglijfs in de bulk, des kousebands om 't been
't Moest al gevolgt zyn, of natuur was niet te vreên.


En inderdaad: de afdruk van haar uitgetrokken kousen staat nog in de kuiten van Susanna.

Alarm

Het tweede werk dat Rembrandt elf jaar later schilderde toont het moment waarop Susanna verrast is op het moment dat ze haar bad ingaat.
Ze draait naar links en staat op het punt de stenen treden van rechts af te dalen naar het water.
Een van de twee ouderlingen probeert met zijn linkerhand haar handdoek weg te trekken en maakt met zijn gebalde rechtervuist een dreigend gebaar, de oudere van de twee mannen, achter naar rechts, treedt uit de schaduw naar voren.
De bibberende Susanna staat met één voet in het water, met haar rechterhand drukt ze de handdoek stevig tegen haar lichaam met een alarmgebaar, terwijl ze haar linkerarm voor haar boezem houdt.
Ze kijkt het schilderij uit met een uitdrukking van angst en smeekbede.
Op de stenen bank aan de rechterkant ligt haar rijke jurk van schitterend rood.
Aan de linkerkant, voorbij het bassin, zien we terrassen, arcades en torens van het huis in Babel waar het verhaal zich afspeelt.

Studiemateriaal

De keuze van de opstelling van de figuren, de ouderlingen achter de rug van Susanna, was gebaseerd op een voorbeeld van Rembrandts leraar Pieter Lastman.
Gedegen onderzoek heeft aangetoond dat het tweede schilderij tussen 1635 en 1647 in drie fasen werd voltooid en gebruikt voor studie in de werkplaats van Rembrandt.
Veel later, toen het schilderij in het bezit was van de schilder Joshua Reynolds (1723-1792), bracht ook deze weer veranderingen aan.
Rembrandt Harmanszoon van Rijn (1606-1669)

afbeelding links:
Susanna in bad (1636)
Olieverf op paneel, 47,4 x 38,6 cm
Den Haag - Mauritshuis

afbeelding rechts:
Susanna en de ouderlingen (1647)
Olieverf op paneel, 76,6 x 92,8 cm
Berlijn - Gemäldegalerie