Paul Verheijen

JOSÉ DE RIBERA

Martelaarschap

Welke apostel?

Niet gespijkerd, maar met touwen vastgebonden, schildert Ribera een kruisiging die wordt gepresenteerd als een indrukwekkend religieus en menselijk drama.
De martelaar keert zich naar de hemel en smeekt in zijn angst om goddelijke hulp.
Er is geen verheerlijking of een koor van engelen, het martelaarschap is volgens Ribera in essentie een aards gebeuren.
We zien een man van middelbare leeftijd met kort haar en een snor, ongetwijfeld aanwezig bij de persoon die voor Ribera model stond.
Zijn lichaam lijkt versleten en verouderd.
Met grote theatraal effect schildert Ribera de zware lichamelijke inspanning van de twee beulen die aan de touwen trekken om de dwarsbalk langs de paal te hijsen.
Een derde beul houdt de martelaar vast bij één been.
Sommige toeschouwers kijken medelijdend, andere lijken onverschillig te zijn.
Door het lage gezichtspunt valt het oog op een enorme en mooie blauwe hemel.
Ribera demonstreeert in dit vierkante werk tevens zijn picturale vaardigheid door het gebruik van rijke en verzadigde kleuren.

Maar wie is de man die hier gemarteld wordt?
Lang werd het schilderij betiteld als het martelaarschap van Bartolomeüs, de apostel die levend werd gevild.
In 1953 poneerde de Amerikaanse kunsthistorica Delphine Fitz Darby de stelling dat op dit schilderij niet Bartolomeüs maar de apostel Filippus is afgebeeld.
Zij hanteerde daarvoor deze argumenten:
- Het martelaarschap van Bartolomeüs betreft in afbeeldingen bijna altijd het feit dat hij gevild werd met een fileermes.
- Filippus daarentegen stierf gekruisigd met touwen.
- Filippus was de patroonheilige van Filips IV, voor wie Ribera het schilderij maakte.
Daartegen kan worden ingebracht dat over Bartolomeüs ook legendes bestaan waarin hij wordt gekruisigd en dat de gekruisigde hier geen 87 jaar oud lijkt, hetgeen volgens hagiografische bronnen de leeftijd van Filippus zou zijn geweest toen hij stierf.
De meeste kunsthistorici accepteren de theorie van Fitz Darby echter wel en ook het Prado in Madrid - waar het schilderij zich bevindt - gaat uit van het feit dat het hier gaat om het martelaarschap van Filippus.

Hieronder meer informatie over de apostelen Filippus én Bartolomeüs.
En om het nog wat gecompliceerder te maken komt daar nog een zekere Natanaël bij.
De bezoeker van deze webpagina kan daarna misschien zelf bepalen wie hier nu is afgebeeld.

Filippus

Alleen de evangelist Johannes geeft in vier scènes enkele bijzonderheden over een leerling van Jezus met een Griekse naam die zoveel betekent als 'paardenliefhebber'.
(Johannes 1,43-51; 6,1-15; 12,20-36; 14,1-14)

In latere eeuwen zijn allerlei wonderbaarlijke legendes over een drakenverdrijving en dodenopwekkingen door Filippus verzameld onder andere in het apokriefe boek Handelingen van Filippus waarin hij nogal eens wordt verward met de gelijknamige diaken uit de Handelingen der Apostelen.
Over zijn levenseinde vertelt hoofdstuk 65 van de Legenda Aurea dat Filippus, toen hij 87 jaar was, door de heidenen werd opgepakt en aan het kruis geslagen, net als zijn meester Jezus, over wie Filippus uiteraard veel preekte.
Zijn twee maagdelijke dochters werden naast hem begraven, een aan de rechter-, de andere aan de linkerzijde, aldus Jacobus de Voragine.
Andere bronnen weten nog aan te vullen dat Filippus met zijn hoofd naar beneden werd gekruisigd.
Het Roomse Martelaarsboek schrijft voor zijn gedachtenis op 1 mei:
De geboortedag van de heilige apostelen Filippus en Jakobus.
Nadat Filippus bijna geheel Scythië tot het Christendom bekeerd had, werd hij te Hierapolis, een stad in Klein-Azië, aan het kruis gehecht en onder stenen bedolven.
Zo stierf hij een roemvolle dood.

Bartolomeüs

Om bij deze apostel maar met datzelfde Roomse Martelaarsboek te beginnen (op 24 augustus):
De heilige apostel Bartolomeüs die in India de blijde boodschap van Christus verkondigd heeft. Vandaar vertrok hij naar Groot-Armenië, en toen hij daar zeer velen tot het christendom had bekeerd, is hij door de barbaren levend gevild, op bevel van koning Astyages onthoofd en volbracht aldus zijn martelaarschap. Zijn heilig lichaam werd eerst naar het eiland Lipari, vervolgens naar Benevento en uiteindelijk naar Rome op het Tibereiland overgebracht, waar het door de gelovigen godvruchtig wordt vereerd.

Bartolomeüs komt in het Tweede Testament in geen enkele scène voor, alleen zijn naam wordt in de apostellijsten vermeld.
Het kan niet anders dan dat in zo'n geval de legendarische traditie met deze apostel aan de haal gaat.
Het gesol met zijn relieken is daar al een mooi voorbeeld van.
In verband met het schilderij van Ribera is misschien interessant hier een passage uit hoofdstuk 123 van de Legenda Aurea te citeren waar Jacobus de Voragine het uiterlijk van Bartolomeüs beschrijft.
Zijn haar is zwart en kroes, zijn huid wit, zijn ogen groot, zijn neus effen en recht, zijn baard is lang, met enkele grijze haren gemengd, zijn gestalte symmetrisch; hij had een wit kleed aan met purperen zoom, daarover had hij een witte mantel, die bij de slippen met purperen stenen was versierd. Zesentwintig jaar droeg hij zijn kleed en zijn schoenen zonder dat ze oud of onrein werden.

De verschillende tegenstrijdige versies van Bartolomeüs' levenseinde weet De Voragine te harmoniseren door te schrijven dat hij allereerst werd gekruisigd, daarna van het kruis werd gehaald voor hij gestorven was en om hem nog meer pijn te bezorgen werd zijn huid gevild en tenslotte sloeg men zijn hoofd eraf.

Natanaël

Er is een hardnekkige traditie sinds de 9e eeuw die de apostel Bartolomeüs vereenzelvigt met Natanaël uit het evangelie volgens Johannes.
De Legenda Aurea lijkt deze traditie niet te kennen, want De Voragine noemt de naam Natanaël nergens.
Hoewel niet strikt te bewijzen, is er wel een argument voor te vinden.
- De apostelen Filippus en Bartolomeüs worden door de synoptici in de apostellijst als tweetal opgevoerd, Natanaël komt bij hen niet voor.
- De evangelist Johannes noemt daarentegen Bartolomeüs nergens en koppelt Filippus in het begin van zijn evangelie aan Natanaël (Johannes 1,43-51) die op het eind ook getuige is van een verschijning van de verrezen Jezus (Johannes 21,1-14).
Conclusie: Bartolomeüs = Natanaël en zou dan voluit Natanaël Bartolomeüs hebben geheten, welke namen letterlijk vertaald 'God heeft gegeven' en 'Zoon van Tolmai' of 'Zoon van de Ploeger' betekenen.
Omdat Natanaël uit Kana kwam, ontstond verder nog de opvatting dat hij de bruidegom zou zijn geweest op de bruiloft waar Jezus water in wijn veranderde (Johannes 2,1-11).

Als we niet zeker weten wie Ribera op dit schilderij heeft afgebeeld, maken we er gewoon Natanaël van.
Wie het weet, mag het zeggen.
José de Ribera (1591-1652)
Martirio de San Felipe (1639)
Olieverf op doek, 234 x 234 cm
Madrid - Prado