Gods zoete aanwezigheid
Maurice Denis is wellicht uniek onder de avant-garde Franse schilders van de late negentiende eeuw, omdat hij een sterke betrokkenheid bij formele en stilistische vernieuwing combineerde met een even diepgaand besef van het belang van traditie: in kunst, cultuur en, misschien wel bovenal, religie. Zijn gedurfde, levendige schilderijen tonen een toewijding aan abstractie en aan het overbrengen van het innerlijke leven van de ziel, wat op een bepaald niveau modern is te noemen. Maar in tegenstelling tot zijn tijdgenoten werd de ziel die Denis probeerde uit te drukken integraal gevormd door zijn religieuze geloof, dat al voelbaar is in zijn vroegste schilderijen als lid van de Nabi-groep, die hij in 1888 mede oprichtte en die hem later in zijn leven zou leiden tot activiteiten zoals kerkrenovatie en het ontwerpen van altaarstukken. Tegen het einde van zijn leven was Denis ook een gerenommeerd kunstcriticus, met een reeks invloedrijke essays over esthetiek en spiritualiteit op zijn naam.
Er heerst een gevoel van grote intimiteit in Denis' religieuze kunst. Als toegewijd echtgenoot en vader gebruikte de kunstenaar vaak zijn geliefde eerste vrouw, Marthe, en hun zes kinderen als modellen. Hij plaatste heilige figuren in omgevingen uit zijn dagelijks leven in Saint-Germain-en-Laye, aan de Bretonse kust, waar het gezin de zomers doorbracht, of in een Italiaanse villa die ze hadden bezocht in Fiesole, vlakbij Florence. Denis voelde zich vooral aangetrokken tot moederlijke afbeeldingen van de Maagd Maria en maakte schilderijen en prenten van de Annunciatie en de Madonna met Kind in talloze variaties. Denis wordt wel getypeerd als de schilder van de zoete aanwezigheid van God in ons leven.
In de eerste afbeelding uit 1889 zien we het thema waar Maurice Denis steeds weer op terug zou komen: de afbeelding van de aartsengel Gabriël als diaken die een boek draagt, bijna alsof Maria de priester is die tijdens de plechtige mis het boek gaat kussen. In deze zeer vroege afbeelding, geschilderd toen de kunstenaar 19 jaar oud was, heeft hij zelfs een paar acolieten met kaarsen afgebeeld.
We zien iets soortgelijks in de afbeelding uit circa 1914, met dit verschil dat de diaken-engel hier zijn hoofd buigt en zijn armen opheft in een gebaar van eerbied, terwijl Maria haar hoofd buigt als een wedergroet. Ze is gekleed als een bruid.
Denis was dol op Fiesole, waar Fra Angelico woonde. Hij schilderde daar veel religieuze werken. Gabriël oogt in de afbeelding uit 1919 bijzonder diaconaal. Opnieuw is Maria gekleed in wit als bruid, en de heilige Geest wordt afgebeeld als een duif met stralen die vanuit de rechterbovenhoek naar Maria's schoot reiken.
In een versie uit 1929 verwisselt Denis de rollen en laat hij de Maagd knielen bij vaten (met water? wijn? een toespeling op het toekomstige Kana?), op een kleed, terwijl Gabriël monumentaal boven haar staat met uitgestrekte handen in een priesterlijk gebaar.
|
