GERARD VAN HONTHORST
Aanbidding van de herders
Gerard van de NachtenOp een witgeel linnen bed, te midden van het stro van een kribbe, ligt het Christuskind in de stralende gloed van het licht.Maria, vervuld van vreugdevolle trots, wordt er volledig door verlicht. Haar rode gewaad wordt omhuld door het diepblauwe van haar mantel. Haar gezicht, zacht glimlachend en vol tederheid, is naar het kind gericht. Rechts staat Jozef in een licht gebogen houding, van onderen verlicht en met een glimlach op zijn bebaarde gezicht, terwijl hij zijn handen gevouwen om de hoorn van een os houdt, waarvan alleen de kop zichtbaar is. Links hebben drie herders zich verzameld. De voorste herder, wiens rustieke, ruwe handen in een gebaar van devotie gevouwen zijn, baadt in het heldere licht met zijn gefronste gelaat, zijn groen geklede torso is in de schaduw. Hij verhult een tweede herder, die met een veelzeggend gebaar naar het Christuskind wijst en zijn lachende, nog jeugdige gezicht naar de derde herder wendt, die staat en nederig zijn hoofd ontbloot. Hij en Jozef completeren het tafereel aan de zijkanten en in de diepte van de stal. Het beeld krijgt zo een intieme eenheid, compositie en oprechte expressie. Dit wordt ook bereikt door de dichtheid en nabijheid van de figuren, die zijn weergegeven in half- en driekwartportretten en wier naturalistische, kijkersvriendelijke uitstraling volks en rustiek is. Zo dragen de zonovergoten, verhalende gebaren van de herders, die met hun imposante gestalte en veelzeggende, pathetische gebaren bijdragen aan de betekenis van de nachtscène. Gerard van Honthorst had al grote faam verworven met precies zulke ensceneringen, vaak met boerenfiguren in een volkse, naturalistische stijl. Hij ontleende zijn stilistische middelen aan Italië, hoewel naast de invloed van Caravaggio zijn eigen Nederlandse traditie dominant bleef. Na zijn leertijd bij Abraham Bloemaert in Utrecht bracht hij tien jaar door in Rome, voordat hij in 1620 naar huis terugkeerde na een oeuvre in de stijl van Caravaggio te hebben geproduceerd. Zijn moeiteloze talent, dat zelfs leidde tot beschuldigingen van eclecticisme, richtte zich met name op genretaferelen. De twee kenmerken waarvoor zijn schilderijen tijdens zijn leven al beroemd waren, zijn ook hier dominant.
Dit schilderij bevond zich mogelijk in de 17e eeuw in Paleis Noordeinde in Den Haag. In elk geval werd het, volgens het wapenschild van de pauselijke legaat rechtsonder, in de 18e eeuw door de Hongaarse familie Bequerer geschonken aan de oude Keulse kartuizerkathedraal van Sint-Barbara. Dat deze versie een zeer geslaagde compositie van de schilder moet zijn geweest, blijkt uit het feit dat verschillende schilderijen van dit type door Van Honthorst en/of kopiïsten in oude bronnen en privécollecties worden genoemd. Dit werk, het grootste, wordt algemeen beschouwd als het 'hoofdwerk' van dit thema. Honthorst heeft het dus meerdere keren uitgewerkt, telkens net anders. Vermoedelijk gaat het om vijf tot acht schilderijen van eigen hand. |
Andere versies Linkerafbeelding Tijdens zijn verblijf in Italië ontmoette Honthorst groothertog Cosimo II de'Medici, die in 1620 enkele van zijn werken kocht, waaronder waarschijnlijk ook deze Aanbidding van het Kind. Het goddelijke licht dat van het lichaam van de pasgeborene uitstraalt, verzacht elk gelaatstrek, in het bijzonder dat van Maria. Aan de rechterkant van het doek leunt Jozef volledig in het donker tegen zijn stok en kijkt hij naar het kind met een mengeling van liefde en vreugde. De betoverde blik van de twee engelen die zich over de kribbe buigen, is vol genegenheid. Hun blozende wangen en zachte krullen geven hun kinderlijke gezichten een nog natuurlijker uitstraling. Hun glimlach is spontaan, zoals die in het echte leven werd afgebeeld. Schilders gebruikten vaak hun leerlingen als model voor hun werken. Net als de engelen lijkt ook Jozef naar het leven geportretteerd. Met een dikke, grijze baard is zijn gezicht getekend door rimpels die zijn gevorderde leeftijd verraden, in vergelijking met die van Maria, en zijn vermoeidheid door zijn ambacht. Rechterafbeelding In vergelijking met de versie van de linkerafbeelding zijn de engelen vervangen door herders en staat Jozef meer in het licht. De verschillende versies kunnen zowel op een meer weloverwogen aanpak duiden als op een emotioneel diepgaandere verkenning door Van Honthorst van dit thema. |
|
Gerard van Honthorst (1592-1656)
Aanbidding van het Kind (1622) Olieverf op doek, 165 x 191 cm (hoofdafbeelding) Keulen - Wallraf-Richartz-Museum Aanbidding van de herders (1619-20) Olieverf op doek, 96 x 131 cm (linkerafbeelding) Florence - Uffizi Aanbidding van de herders (±1622) Olieverf op doek, 98 x 123 cm (rechterafbeelding) Greifswald - Pommerschen Landesmuseum |