LORENZO LOTTO

Brigida van Kildare

Van godin naar heilige

Brigida (Brigitta) leefde van circa 440 tot 523 en was de beeldschone dochter van het stamhoofd van Leinster. Ze zou worden uitgehuwelijkt, maar omdat ze als christin maagd wilde blijven, bad ze om lelijk te worden. Later werd ze weer even schoon als tevoren en werd ze stichteres en eerste abdis van het eerste klooster in Ierland, Cildare (=kerk van de eik, nu: Kildare), alwaar ze in het begin verantwoordelijk was voor de koeien. Brigida zou gedoopt zijn door Patrick en de kloosterlingen hier wilden in diens voetspoor missionarissen bijstaan bij de bekering van de Ieren.
Aan Brigida worden talloze wonderen en zegeningen toegeschreven. Elke boom die ze aanraakte begon spontaan te bloeien. Ze kon voedsel vermenigvuldigen dat ze onder de armen verdeelde, stormen weren en water in bier (!) veranderen.

Cogitosus, een monnik van Kildare, schreef rond 650 de oudste bewaard gebleven levensbeschrijving van Brigida Vita Sanctae Brigidae. Er bestaat controverse over de vraag of hij verwant was aan Brigida. Cogitosus maakte waarschijnlijk gebruik van eerdere documenten die oudere tradities over het leven van Brigida bewaard hebben. Hij liet eigenschappen van de Keltische godin Brigit (Brigantia) op Brigida overgaan.
In Ierland wordt ze 'Mary of the Gael' (Maria van de Kelten) genoemd.

Het Roomse Martelaarsboek herdenkt Brigida op 1 februari:

Te Kildare in Ierland de heilige maagd Brigida. Toen zij om haar maagdelijkheid te betuigen het hout van het altaar had aangeraakt, werd dit aanstonds groen.

Wegens iconografische gelijkenis (als abdis met kruis, kroon, kaars, lamp, huis, schuur, sluier) wordt ze nogal eens verward met Birgitta van Zweden.

Cappella Suardi

De Cappella Suardi of het Oratorio di Villa Suardi is een oratorium van de adellijke familie Suardi uit Bergamo, gelegen in Trescore Balneario in Italië. De kapel, gewijd aan de heiligen Barbara en Brigida, werd in 1524 versierd met fresco's door Lorenzo Lotto. De neven Giovan Battista en Maffeo Suardi lieten de kapel bouwen in 1501-1502 op een landgoed gelegen aan de weg tussen Bergamo en het Iseomeer.

Een onbekende lokale schilder heeft de apsismuur beschilderd met de Hemelvaart van Maria. Ze is vergezeld van Barbara, Brigida, Maria Magdelena en Catherina van Alexandrië. Eronder zijn Giovan Battista Suardi, zijn vrouw Orsolina en haar zus Paolina te zien in aanbidding. In de zwikken zijn de heiligen Barbara en Catherina afgebeeld terwijl ze bliksem en hagel afweren.

Rond 1523 ontving Lorenzo Lotto de opdracht voor de decoratie van de andere drie muren en het plafond. In de zomer van 1524 vestigde hij zich in Trescore met zijn leerling Francesco Bonetti om de frescocyclus aan te brengen. Het is zijn voornaamste intact bewaarde werk en een fraai voorbeeld van Italiaanse renaissance. Het werk van Lotto borduurde voort op de personages op de apsismuur.

Op de noordelijke muur schilderde hij Christus als de ware wijnstok en de geschiedenis van Barbara. Dit iconografische programma is op ingenieuze wijze vervlochten en verbeeldt de thema's Verlossing en Geloof. De wijnranken en de azuurblauwe lucht lopen door over het plafond, waar putti verschijnen tussen de druiventrossen.
De zuidelijke muur toont het verhaal van Brigida (zie onder)
Rond de toegangsdeur zijn geschiedenissen van Catharina en Maria Magdalena afgebeeld.

De fresco's vormen een breder religieus programma rond Christus’ overwinning op het kwaad, gezien tegen de achtergrond van de reformatie. In Noord-Italië in de jaren 1520 was er veel onzekerheid en kerkhervormingsdruk. De Suardi wilden met hun kapel loyaliteit aan de kerk en geloof in de macht van de heiligen uitdrukken. De verhalen van Barbara en Brigida — met nadruk op geloof, wonderen en bescherming — werkten dat uit.
Brigida wordt in de fresco-cyclus niet alleen als heilige voorgesteld, maar als iemand die zorg geeft aan de armen, genezing brengt, natuurrampen afwendt (zoals stormen), schapen en landbouw beschermt. Dat maakte haar relevant voor een agrarische, landelijke gemeenschap rond Trescore Balneario — zij staat hier symbool voor bescherming van oogsten en vee.
Hoewel Brigida Iers was, is dat hier niet het belangrijkste aspect. Haar cultus was al eeuwenlang verspreid in Europa — inclusief Noord-Italiaanse regio’s — en via middeleeuwse hagiografie en liturgie bekend bij Italiaanse gelovigen. Haar Ierse oorsprong was op dat moment niet vreemd in een Italiaanse kapel, omdat heiligen vaak internationaal werden vereerd.

Het fresco

Scènes linkerdeel

Het fresco van Lorenzo Lotto toont hier Brigida die de sluier opneemt om gewijd te worden tot non. De bisschop wordt ofwel geïdentificeerd als Melis dan wel als Maccaille. Op de vloer links van Brigida liggen haar vroegere kleren. Op de trede erboven ligt de witte sluier die ze zal dragen. Boven de groep vrouwen rechts op dit paneel zien we een scène waarin Brigida melk uitdeelt aan de armen. Haar sluier is niet wit maar grijs, een verwijzing naar het feit dat deze episode in haar leven plaatsvond vóór haar wijding.

Scénes middendeel

Op de voorgrond zegent Brigida voedsel en water en verandert ze het water in bier. Achter haar is een andere episode te zien waarin ze een blinde man geneest. De figuur in vodden achter de blinde man is een zieke man die hem naar Brigida leidde. Links boven zegent Brigid een wild zwijn dat op het punt stond een kudde aan te vallen. In de legende zijn het varkens, hier een kudde schapen. Boven Brigida is een verdere scène te zien waarin het zwijn, na gezegend te zijn, vredig graast tussen de andere dieren. In de scène rechtsboven kalmeert Brigida een storm die de oogst dreigde te verwoesten. Lotto plaatst een man op de voorgrond met een grote schoof op zijn schouder.

Scènes rechterdeel

Op de voorgrond van de straatscène neemt Brigida een glazen kan melk aan van iemand bij een raam. Aan haar voeten hebben twee arme mannen de kan meegenomen, die nu leeg is, of misschien gebroken. Achter haar duwen een aantal mensen, die ambtenaren of soldaten lijken te zijn, een arme man van het toneel. Er is een episode in de Latijnse vitae waarin een arme man ter dood wordt veroordeeld omdat hij een kostbare vaas heeft gebroken en Brigida hem redt door de vaas te herstellen. Vermoedelijk is dat wat ze doet terwijl ze boven de menigte op de tweede verdieping van het gebouw zit.

Lorenzo Lotto (±1480–1556/57)
Brigida van Kildare (1523-24)
Fresco
Trescore Balneario - Oratorio (Cappella) Suardi