Het Roomse Martelaarsboek herdenkt Stanislaus van Krakau op 7 mei en schrijft op 8 mei:
Te Krakau in Polen de geboortedag van de heilige bisschop Stanislaus, martelaar, die door de goddeloze koning Boleslaus vermoord werd. Zijn feest viert men echter een dag vroeger.
Tegenwoordig is zijn liturgische gedenkdag op 11 april.
De ouders waren al dertig jaar kinderloos geweest toen Stanislaus in 1030 werd geboren in Szczepanow bij Krakau. Zijn moeder Bogna is ook heiligverklaard (13 juni). Hij studeerde theologie in Gniezno, de eerste universiteit in het koninkrijk, en in Parijs, werd pastoor in Czembocz en in 1072 tegen zijn zin bisschop van Krakau.
In Polen zwaaide Boleslaus II (de derde Poolse koning van 1076 tot 1079) de scepter, wiens negatieve bijnaam Okrutny was, 'de Wrede' was vanwege zijn onverzadigbare seksuele driften en tiranieke daden. Stanislaus stoorde zich aan het wangedrag van de koning en excommuniceerde hem. Dat zou de koning zijn troon kunnen kosten. Stanislaus verordoneerde dat zijn kerk moest worden afgebroken als de koning pogingen zou ondernemen tijdens de mis binnen te komen. Zelf vluchtte hij in 1079 naar een andere kerk vlakbij Krakau. Maar de koning volgde hem daarheen met zijn lijfwacht die hij opdroeg hem ter plekke te vermoorden. Zij werden echter getroffen door grote eerbied en vrees dat ze dit niet durfden. Daarop stormde Boleslaus zelf naar voren en hielp hem eigenhandig naar de andere wereld. Vervolgens hakten zijn soldaten het lichaam in stukken. De legende weet te vertellen dat de afgehakte stukken in een vijver werden gegooid, een vis een vinger opat en arenden de overige stukken bewaakten totdat kanunniken van de kathedraal ze bijeenraapten. Het lichaam werd op wonderlijke wijze weer een geheel.
Negen jaar na Stanislaus' marteldood werden zijn relieken plechtig overgedragen naar de kathedraal van Krakau, maar in 1253 werd hij pas heiligverklaard.
De traditie wil dat koning Boleslaus als boeteling stierf in het klooster Ossiach bij Villach.
Wonderlijke getuigenis
Dat de verhouding tussen Boleslaus en Stanislaus gespannen was blijkt uit de volgende legendarische gebeurtenis.
De koning liet bij een openbare vergadering Stanislaus voor zijn rechterstoel dagen en klaagde hem valselijk aan, dat hij een stuk grond illegaal in bezit had. Stanislaus kon echter geen bewijstukken overleggen van de koop en mensen waren bang om tegen de koning te getuigen. Stanislaus beloofde dat hij de verkoper van de grond, een zekere Petrus die al drie jaar dood was, binnen drie dagen als getuige zou oproepen. Dit aanbod nam de koning met spotlach aan. Stanislaus bracht drie dagen in vasten en bidden door. Op de derde dag droeg hij de mis op en beval hierna de dode Petrus uit het graf op te staan en hem te volgen naar het gerecht. Aldus geschiedde. Petrus legde voor de koning getuigenis af van de waarheid en ontsliep hierna opnieuw in de Heer.
Ontelbare afbeeldingen
In Polen en elders in Midden- en Oost-Europa zijn ontelbare afbeeldingen van Stanilaus gemaakt. Het hier afgebeelde nooit voltooide schilderij van Jan Matejko beeldt de situatie uit na de moord op Stanislaus. Het lichaam van de bisschop ligt op de altaartreden met zijn armen gespreid, een verwijzing naar het offer van Jezus Christus aan het kruis. Koning Boleslaus steekt zijn zwaard in de schede. Hij wordt vergezeld door gewapende mannen, van wie er één, met een bijl in de hand, van plan is het lichaam van de gevallen geestelijke te verminken.
De figurengalerij wordt gecompleteerd door een misdienaar die zijn toevlucht heeft gezocht bij het altaar.
Jan Matejko (1838-1893)
Moord op Stanislaus van Krakau (1892)
Olieverf op paneel, 84 x 123 cm)
Slupsk - Muzeum Pomorza Srodkowego
