REMBRANDT
Simeon in de tempel
Geliefde lofzangDe Bijbel was en bleef een belangrijke bron van inspiratie die Rembrandt voortdurend heeft beziggehouden.De 'opdracht in de tempel', in aanwezigheid van Simeon en Hanna, was een van de verhalen die Rembrandt het meest na aan het hart lagen. Rembrandt hield van het verhaal. Er zijn drie schilderijen, drie etsen en minstens drie studietekeningen bekend met dit onderwerp. De drie hier afgebeelde schilderijen markeren sleutelmomenten in zijn artistieke en persoonlijke evolutie. In de versie uit 1627 zien we een jonge twintiger aan het werk die het bijbelse verhaal nauwgezet en intiem reconstrueert volgens de wetten van de herkenning. Hij houdt zich strikt aan de vier volwassen personen die in het bijbelverhaal worden vermeld rondom het Kind Jezus. Links knielt zijn in de bijbeltekst niet met name genoemde vader (daarom op de rug gezien?), naast hem moeder Maria, daarachter de profetes Hanna en rechts Simeon met het Kind op schoot. In de versie uit 1631 gebruikt de jonge meester de tempel als een monumentaal podium om zijn virtuoze beheersing van licht en schaduw aan de wereld te tonen. Simeon met het Kind op schoot heeft zijn hoofd geheven in een lichtbundel die wellicht de goddelijke openbaring symboliseert. Links naast hem knielt Maria, die verrast opkijkt bij Simeons woorden, en naast haar zit Jozef met het koppel duiven in zijn handen. Zij vormen samen met een (hoge)priester (?) die de armen ten hemel heft een nietig groepje in de enorme ruimte van de gotische kerk, die geïnspireerd lijkt te zijn op de Hooglandse kerk of de Pieterskerk in Leiden. Het sterke contrast tussen lichte en donkere partijen versterkt dit effect. Veel details in de halfduistere delen van de voorstelling ziet men pas na enige tijd, de gelovigen die zich op de trappen rechts bevinden, en de hogepriester die bovenaan de trappen onder een groot baldakijn zetelt. Dat een (hoge)priester hier zo'n prominente rol speelt terwijl hij in de evangelietekst niet wordt genoemd, heeft mogelijk te maken met een bewuste theologische en/of artistieke keuze. Voegde Rembrandt een officiële tempelgeestelijke toe om de formele, ceremoniële handeling van de wet visueel te maken? Of vertegenwoordigt deze met zijn zegenende gebaar de oude joodse wet. Door hem direct boven het kindje Jezus en de knielende Simeon te plaatsen, creëert Rembrandt een krachtige overgang: de oude wet (de priester) zegent en maakt plaats voor de nieuwe genade en het nieuwe licht (Jezus). De staande, monumentale figuur van de priester vormt een visueel contrast met de kwetsbare, knielende figuren op de grond. Zijn uitgestrekte handen sturen de blik van de toeschouwer direct naar het oplichtende kind. In de bijbeltekst is ook de profetes Hanna aanwezig. Rembrandt koos ervoor om haar in deze compositie weg te laten (of hooguit ergens onherkenbaar in de schaduw op de achtergrond te plaatsen) en de voorkeur te geven aan de dynamiek van de priester. In de versie uit 1669 laat Rembrandt - oud, failliet en bijna al zijn geliefden verloren - alle uiterlijke schijn en architectuur weg. Wat overblijft is de pure essentie van de lofzang: een oude man die - in fysieke blindheid? - in duisternis het innerlijke licht omarmt. Daarmee is de evolutie van dit onderwerp Rembrandts eigen testament van spirituele berusting geworden. In dit laatste werk is de identitiet van de vrouwelijke figuur op de achtergrond niet zeker. Zij wordt soms geïnterpreteerd als Maria, maar ik zie haar als Hanna de profetes. Dit schilderij bleef onvoltooid en mogelijk dat de vrouw later is toegevoegd door iemand in Rembrandts atelier. Het duo Simeon-Hanna ligt meer voor de hand dan Simeon-Maria, want dan zou Jozef vermoedelijk ook aanwezig zijn. Het schilderij Den Haag (1931) toont Jozef naast Maria en Hanna is hier afwezig. Hamburg (1627) toont beide duo's. |
Willem IV
De jonge moeder (1658) (Den Haag - Mauritshuis olieverf op doek; 74 x 56 cm) Die had een voorkeur voor Rembrandts vroege, fijngeschilderde schilderijen - geheel volgens de 18de-eeuwse mode. Hij hing het paneel op Paleis het Loo in Apeldoorn naast De jonge moeder van Gerrit Dou. Thematisch passen de twee goed bij elkaar, maar de Dou heeft een ronde bovenkant. Daarom kreeg Rembrandts schilderij ook een ronde top. Die is later weer verwijderd, maar de sporen zijn in de bovenhoeken nog te zien. |
|
Rembrandt van Rijn (1606-1669)
Simeon in de tempel Olieverf op paneel, 56 x 44 cm (1627 - afb. links) Hamburg - Kunsthalle Olieverf op paneel, 61 x 48 cm (1631 - afb. midden) Den Haag - Mauritshuis Olieverf op doek, 99 x 80 cm (1669 - af. rechts) Stockholm - Nationaal museum |