Paul Verheijen
Hoofdmenu Zoeken Aanvullingen E-mail Actueel Site info Bijbel Heiligen Kunstenaars Exposities Films Boeken Exegese


Hoofdmenu Aanvullingen E-mail Site info Actueel

RUBENS

Aanbidding van de herders

Provenance

Er is geen landelijke publiciteit geweest rond de ontdekking van dit jeugdwerk van Rubens. Het dateert uit de tijd dat hij in de leer was bij zijn leermeester Otto van Veen (1556–1629).
Bij de koop van het schilderij hoorde een in het Duits getypte Gutachten uit 1998. Dit expertiserapport schrijft het werk toe aan een Nederlandse romanist, waarschijnlijk een schilder uit Utrecht rond 1630. Voor het eenvoudige houten vakwerk van de stal van Betlehem zit links Maria bij het kindje Jezus in de kribbe. Links aan de rand staat Jozef. Voor de kribbe liggen in halve lengte een os en een ezel. Rechts bevindt zich de groep herders met hun realistisch weergegeven gezichten. Een herderin vóór hen schenkt een ei. Vóór haar ligt als verder offer een dode haan. Van linksboven stroomt hemels licht naar binnen; daarin bevinden zich twee naakte putti. Het rapport meldt verder dat het werk aan twee zijden is afgesneden en dat de handelswaarde circa 70 duizend Duite Marken bedraagt.

In het oog van de herderin die het ei aanreikt, zat een kale vlek. Het verhaal ging dat het doek alleen met kerst werd opgehangen omdat gesuggereerd werd dat deze vrouw een blinde melaatse vrouw was. Bij een restauratie bleek de kale vlek een beschadiging te zijn die werd hersteld. Na reiniging werd ook de signatuur PP Rubens zichtbaar.

Gravure


Van belang bij het onderzoek van dit schilderij was een gravure door François Stuerhelt. P. Rubens invent. staat linksonder. De afkorting staat in de kunstgeschiedenis voor invenit, Latijn voor 'heeft het uitgevonden' of 'heeft het bedacht'. Je komt deze term voornamelijk tegen op prenten, gravures en reproducties. Rubens heeft dus het originele concept of de compositie bedacht, maar de uiteindelijke prent of ets is door Stuerhelt gemaakt en bijgevolg gespiegeld in vergelijking met het origineel van Rubens.
Wanneer je het schilderij plakt op de 'teruggespiegelde' gravure, wordt duidelijk welke delen van het schilderij zijn weggesneden.

Symboliek

Vermoedelijk is een aantal elementen in het schilderij symbolisch te duiden:
  • Korf
    De korf staat vanwege zijn cirkelvorm voor onvergankelijkheid.
  • Spinnenweb
    Dit ogenschijnlijk triviale motief draagt ​​meerdere betekenislagen in zich, door culturen en tijden heen. In sommige contexten vertegenwoordigt de spin het lot, het weven van het weefsel van de bestemming. Maar het web kan ook gevangenschap symboliseren, een subtiele herinnering aan de sterfelijkheid, zelfs in dit heilige moment. Denk aan hoe hetzelfde beeld voorkomt in vanitas-schilderijen, die ons herinneren aan de vergankelijkheid van het leven.
  • Wasmand
    De wasmand op het hoofd van de herderin rechtsachter duidt op zuiverheid.
  • Ei
    Het ei symboliseert vruchtbaarheid.
  • Kruik
    De kruik is vermoedelijk een waterkruik en staat voor 'leven'.
  • Haan
    De geslachte haan staat voor de dood.

Modello


Rubens (en zijn atelier) maakte verschillende versies met dit thema. De afmetingen en de mate van afwerking van dit werk suggereren dat dit een modello was, maar er is geen bekend werk dat hieraan nauw verwant is.

De twee knielende herders zijn vermoedelijk geïnspireerd op de twee knielende pelgrims op de Madonna Pellegrini van Caravaggio.

En de lopende herder is waarschijnlijk afgeleid van een houtsnede naar een Geboorte van Christus van Titiaan (zie inzet*).
* Titiaan (±1487-1576) - Aanbidding van de herders (1535-40) - Amsterdam - Rijksmuseum, houtsnede, 40 x 50 cm
Peter Paul Rubens (1577-1640)
De aanbidding van de herders
Olieverf op doek, 155 x 123 cm (1598)
Particuliere collectie
Modello, 74 x 92 cm (1614-16)
Edinburgh - National Galleries of Scotland

François Stuerhelt (1600-1652)
De aanbidding van de herders (1652)
Gravure, 28 x 17 cm
Amsterdam - Rijksmuseum
2016 Paul Verheijen / Nijmegen