JAN TOOROP

O Grave, where is thy Victory

Paulus-citaat

De titel van deze tekening O Grave, Where is Thy Victory? is ontleend aan een brief van Paulus:

Want het vergankelijke lichaam moet worden bekleed met het onvergankelijke, het sterfelijke lichaam met het onsterfelijke. En wanneer dit vergankelijke lichaam is bekleed met het onvergankelijke, dit sterfelijke met het onsterfelijke, zal wat geschreven staat in vervulling gaan: ‘De dood is verslonden en overwonnen. Dood, waar is je overwinning? Dood, waar is je angel?’ De angel van de dood is de zonde, en de zonde ontleent haar macht aan de wet. Maar laten we God danken, die ons de overwinning geeft door onze Heer Jezus Christus.
^{(1 Korintiërs 15:53-57)}

In de tekening komt de Dood als verlossing van het aardse lijden. Bij een open graf ligt een dode omstrengeld door doorntakken. Is het Jezus? (zie onder). Twee serafijnen (engelen) zweven boven het graf en bevrijden de dode van die takken.

Jan Toorop is gefascineerd door geestverschijningen en morbiditeit. Hiervoor put hij uit zijn jeugdherinneringen: wierook brandende Chinese priesters en Indonesischee huispersoneel dat geesten bezweert door manden met rijst onder bomen te zetten. In deze tekening O Grave, Where is Thy Victory? zweven platte, frontaal verbeeldde vrouwenfiguren boven een open graf. Hun te lange armen zijn in onnatuurlijke, hoekige houdingen gebogen.

Toorop heeft in verschillende stijlen gewerkt, maar het symbolisme was toch de meeste authentieke stijl. Hij bracht daarbij vaak Europese en Javaanse kunstvormen samen. Deze tekening is daar een voorbeeld van. In dit werk gebruikte Toorop voor het eerst serafijnen, engelen of sylfides, nymfen, zoals hij die vaak zelf noemde, die geïnspireerd zijn op de platte Wayang Kulit poppen uit het Javaanse schaduwpoppenspel, waarmee hij refereert aan zijn Javaanse afkomst. De golvende lijn van de vrouwen en de rok loopt parallel met hun haar, ook typerend voor de art nouveau. De blik van de vrouw kijkt naar beneden.
Vaak bij de symbolistische Toorops tekeningen zie je een valse vrouw of een goedaardige vrouw. In dit geval is het een goedaardige vrouw, want zij probeert de stekelige takken weg te halen, zodat de ziel van die overledene een beter leven gaat krijgen.

Christologische interpretatie

Kan de liggende figuur als Christus worden gezien? De titel is ontleend aan Paulus, plaatst de afbeelding dus in een christelijk eschatologisch kader en nodigt uit tot een interpretatie waarin de dood niet het einde maar de doorbraak naar overwinning betekent. De stekelige takken rond het lichaam roepen visueel de associatie op met de doornenkroon. Hun scherpe, omsluitende beweging functioneert als een teken van passiesymboliek en tegelijk als metafoor voor zonde en aardse pijn, terwijl de aanwezige serafijnen boven het graf het element van goddelijke tussenkomst en verlossing versterken. Deze combinatie van passiesymbolen en hemelse figuren maakt de christologische lezing zowel christologisch coherent als beeldend overtuigend.

Toch moet deze duiding genuanceerd worden. Toorop werkt binnen de symbolistische traditie, waarin universele existentiële thema’s (lijden, sterfelijkheid, verlossing) vaak op algemenere, ambigue wijzen worden afgebeeld. Door het ontbreken van bijvoorbeeld andere Arma Christi is het bijna onmogelijk om met absolute zekerheid te stellen dat de dode figuur Christus voorstelt. De interpretatie dat de dode man een anonieme mens symboliseert als representant van de menselijke conditie is even plausibel.

Jan Toorop (1858-1928)
O Grave, where is thy Victory (1892)
Tekening, 60 x 75 cm
Amsterdam - Rijksmuseum