Op deze twee miniaturen van de Gebroeders van Lymborch zien we de Kruisverheffing afgebeeld. Helena, de moeder van Constantijn de Grote, zocht voor lange tijd naar de resten van het Ware Kruis van Jezus. Enkele eeuwen later roofden de Perzen de kruisrelieken. Toen de Byzantijnse keizer Herakleios ze enkele jaren weer terug wist te veroveren, droeg hij ze zelf plechtig de Calvarieberg op. Deze gebeurtenis kreeg een vaste plaats in het kerkelijk jaar op 14 september als het Feest van de Kruisverheffing. Op beide miniaturen is de liturgische viering van deze Kruisverheffing afgebeeld.
Op het altaar staat een rijk versierd kruis, geschilderd naar het slangenkruis, waarbij op de rechterminiatuur het serpent aan de voet ook is geschilderd, de overwonnen duivel symboliserend. Het kruis werd in de huiskapel van de Hertog van Berry in Bourges bewaard.
De personen zijn niet eenduidig te identificeren. Op het linkerminiatuur knielen vier personen in aanbidding voor het kruis: drie mannen en een vrouw gezien op de rug, op de rechterminiatuur zien we acht personen.
In aanmerking komen Constantijn de Grote en Herakleios die achtereenvolgens getrouwd was met Fabia Eudokia die stierf in 612 aan epilepsie. Daarna trouwde hij met Martina, de dochter van zijn zus Maria. Helena was de moeder van Constantijn. De vrouw in het roze en het blauw is vermoedelijk een van deze drie vrouwen.
Naast deze genoemde personen blijft het ongewis wie de anderen zijn.
Koningin van Seba
Wie is bijvoorbeeld de zwarte persoon op de rechterminiatuur linksachter? Kunsthistorici hebben lang gedacht dat deze figuur met hoge kegelhoed een kamerheer of knecht was, in ieder geval een man met een lage status.
Onderzoekers identificeren de zwarte figuur met kegelhoed nu echter als vrouw, namelijk de Koningin van Seba. In het Eerste Testament staat beschreven hoe zij naar koning Salomo in Jeruzalem reisde, waar zij zijn wijsheid eer betoonde met geschenken. De identificatie is gebaseerd op haar iconografische kenmerken en historische context. Haar donkere huidskleur verwijst naar haar Ethiopische/Jemenitische oorsprong, terwijl de kegelhoed symbool staat voor het toppunt van wijsheid, net als bij andere geleerden in het werk van de Van Lymborchs. De rijke kleding met zilverdraad onderstreept haar koninklijke status en welvaart, analoog aan haar bijbelse geschenken van goud, specerijen en edelstenen aan Salomo.
Daarnaast past ze in de bredere typologische compositie van pelgrims naar Jeruzalem: zij was een vroege 'voorloper' van de Driekoningen en zwarte monniken, die het Heilig Kruis eren — een keuze die aansluit bij de hertog van Berry's fascinatie voor Ethiopië en oosterse culturen.
Het portret van de koningin van Seba is menselijk en herkenbaar. Ze is realistisch weergegeven, wat in de schilderkunst tot dan nauwelijks voorkwam. Maar belangrijker is dat de Van Lymborchs in de weergave van deze zwarte vrouw geen onderscheid maken met de beeltenissen van witte mensen. De broers leefden in een tijd waarin kolonisatie en slavernij nog niet op grote schaal voorkwamen. Bovendien zagen zij aan het Franse hof met eigen ogen zwarte mensen. Dat zorgde ervoor dat zij door de gebroeders als gelijkwaardig werden getoond en niet als stereotype of in een ondergeschikte rol. Haar huidskleur, sekse en status maakt de koningin van Seba tot een rolmodel en de gebroeders Van Lymborch tot pioniers.
Teksten
Linkerminiatuur Linkerkolom:
Adoramus te christ / e et benedicimus / tibi quia per sanctam crucem / tuam redemisti mundum Wij aanbidden U Christus en wij zegenen U omdat Gij door uw heilig kruis de wereld hebt verlost Rechterkolom:
Omnis terra adoret / te deus, psallat tibi V / Et psalmum dicat / nomini tuo Heel de aarde aanbidde U o God, en zinge voor U; laat zij een psalm zingen voor uw naam
De eerste zin wordt gebeden aan het begin bij elke statie van de Kruisweg op Goede Vrijdag, de tweede zin is Psalm 65(66):4 in de Vulgaat.
Rechterminiatuur Linkerkolom:
Nos autem glo / riari oportet / in cruce domi / ni nostri jesu christi in quo est salus Wij echter moeten roemen in het kruis van onze Heer Jezus Christus, in wie het heil is Rechterkolom:
Vita et resurrectio nri per que / salvati et liberati sumus al / leluia alla. PS. / Deus misereatur nostri et benedicat nobis Het leven en de opstanding van ons door wie wij gered en bevrijd zijn alleluia alleluia Psalm God zij ons genadig en zegene ons
De eerste zin is afkomstig uit de introïtus van het feest van de Kruisvinding op 3 mei, gebaseerd op Galaten 6:14, en het psalmvers is Psalm 66(67):2.
Herman, Paul en Johan van Lymborch
Les Belles Heures van Jean de France, hertog van Berry (1405-09)
Folium 157 recto, 24 x 17 cm (linkerafbeelding)
New York - MET (The Cloister Collection)
Les très riches Heures du Duc de Berry (1410)
Folium 193 recto, 29 x 21 cm (rechterafbeelding)
Chantilly - Musée Condé (kasteel)
Wie is bijvoorbeeld de zwarte persoon op de rechterminiatuur linksachter? Kunsthistorici hebben lang gedacht dat deze figuur met hoge kegelhoed een kamerheer of knecht was, in ieder geval een man met een lage status.