DE GEBROEDERS VAN LYMBORCH
Maria Presentatie in Les Très Riches Heures
Transpositie naar de 15e eeuwNaast de beroemde kalenderbladen bevat het getijdenboek Les Très Riches Heures du Duc de Berry talrijke miniaturen met scènes uit het leven van Christus en Maria. Een van deze scènes is in het deel met de Mariagetijden de hier afgebeelde Presentatie van Maria in de Tempel, een onderwerp dat alleen bekend is uit de apocriefe traditie. In de late middeleeuwen was deze voorstelling bijzonder populair, omdat zij aansloot bij de groeiende Mariaverering en het idee van Maria als de nieuwe Tempel en als voorafbeelding van Christus.In Les Très Riches Heures tonen de gebroeders Van Lymborch Maria als een fijn gekleed meisje dat een monumentale tempel beklimt. Ze draagt een mandje met een offer dat gebracht moet worden: een koppel tortelduiven. De trappen vormen een belangrijk visueel element: zij benadrukken zowel de letterlijke als de symbolische verheffing van Maria. Bovenaan wordt ze opgewacht door de hogepriester. De architectuur is indrukwekkend en rijk gedetailleerd, met gotische en klassieke elementen die eerder doen denken aan een 15de-eeuwse kerk dan aan de historische tempel van Jeruzalem. Dit anachronisme is typisch voor middeleeuwse kunst en maakt het verhaal herkenbaar en actueel voor de toenmalige kijker. Aan de voet van de trappen staan Maria’s ouders en andere figuren, vaak elegant gekleed in hofkledij die verwijst naar de aristocratische cultuur van het Bourgondische hof. De compositie leidt het oog van onder naar boven, wat de spirituele betekenis van de scène versterkt. De miniatuur is een schoolvoorbeeld van de internationale gotiek. Kenmerkend zijn de sierlijke, slanke figuren, de rijke kleuren, met veel gebruik van blauw en goud, de verfijnde details in stoffen, gezichten en architectuur, de aandacht voor ruimte en diepte, hoewel nog niet volgens een strikt lineair perspectief. De gebroeders Van Lymborch combineren decoratieve pracht met een verhalende helderheid. Ondanks het kleine formaat van de miniatuur is de scène overzichtelijk en emotioneel geladen. Als onderdeel van een getijdenboek had deze afbeelding een devotionele functie. De gebruiker werd uitgenodigd om te mediteren over Maria’s gehoorzaamheid en toewijding, en om haar als voorbeeld van vroomheid te beschouwen. Je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat de Gebroeders in de Santa Croce in Florence het fresco van Taddeo Gaddi met hetzelfde onderwerp hebben gezien en min of meer ook geperfectioneerd, ongeveer 80 jaar nadat Gaddi het had voltooid. |
VooruitwijzingLinks op de voorgrond staan Maria's ouders Joachim en Anna. De baby met aureool die door Anna wordt gedragen, is het Christuskind en is dus symbolisch bedoeld. De gebroeders Van Limburg gebruiken hier een theologische vooruitwijzing. Maria wordt naar de tempel gebracht, maar zij draagt in potentie al Christus in zich als toekomstige Moeder van God. De aanwezigheid van het Christuskind is dus anachronistisch, maar in de middeleeuwse beeldtaal volledig aanvaard. Het benadrukt Maria’s rol in het heilshistorische plan en haar uitverkiezing vanaf haar jeugd.Om die reden is het ook niet onmogelijk dat het paar niet haar ouders zijn, maar de Heilige Familie zelf. Moeilijker te duiden zijn de drie kleine meisjes op de voorgrond. Ze zijn zeker geen specifieke bijbelse personen met vaste namen. Ze worden doorgaans geïnterpreteerd als tempelmeisjes of jonge maagden, die Maria begeleiden of haar voorbeeld volgen. Symbolisch zouden zij kunnen staan voor maagdelijkheid en reinheid. Maria is voorbeeld voor andere jonge meisjes. Of staan ze voor de gelovigen die Maria aanbidden? Hun aanwezigheid verzacht de plechtige scène en geeft haar een hofs, bijna ceremonieel karakter, passend bij de aristocratische wereld van Jean de Berry. |
Nogmaals
In het deel met de getijden voor de weekdagen staat de scène nogmaals afgebeeld, maar nu gemaakt door de Franse miniaturist Jean Colombe. Tussen 1485 and 1490 werkte Colombe in opdracht van Karel I van Savoye aan de voltooiing van het door de gebroeders Van Limburg bij hun dood in 1416 onvoltooid achtergelaten getijdenboek. Hij maakte onder andere de afbeelding voor de maand november in het calendarium van dat getijdenboek en werkte ook aan een aantal andere pagina's. Er is een aanzienlijk verschil tussen het werk van Colombe en dat van de gebroeders Van Lymborch, wat onder meer een gevolg is van de inmiddels veranderde mode en smaak en van zijn eigen schilderstijl.
Colombe beeldt slechts enkele traptreden en personages af: Joachim, Anna, Maria en de hogepriester met een paar assistenten. Alle werk heeft hij gestoken in het afbeelden van de 'tempel' in dit geval een kathedraal die veel gelijkenis vertoont met de kathedraal van Bourges. |
|
Getijdenboek Les très riches Heures du Duc de Berry (1410)
Chantilly - Musée Condé (kasteel) Herman, Paul en Johan van Lymborch Folium 54 verso, 29 x 21 cm Jean Colombe (±1430-1493) Folium 137 recto, 29 x 21 cm |