Paul Verheijen

CARAVAGGIO

Onthoofding Johannes de Doper

Signatuur


Dit schilderij wordt door veel kunstkenners als zijn belangrijkste werk beschouwd, het is in elk geval zijn in afmeting grootste.
Het altaarstuk toont de onthoofding van Johannes de Doper op bevel van Herodes.
(Matteüs 14)

We zien Johannes de Doper, vlak nadat hij door een beul is onthoofd.
De beul pakt een dolk om de taak te volbrengen.
Salomé staat klaar met een schaal om het hoofd in op te vangen.
Haar oudere dienstmaagd kijkt vol afschuw toe.
De gevangenisbewaarder wijst naar de schaal en draagt de beul op om het hoofd erin te leggen.
Twee gevangenen kijken toe vanachter een raam.

Caravaggio schilderde het werk speciaal voor het Oratorium van de Sint-Janskathedraal in La Valletta, de hoofdstad van Malta.
De schilder vluchtte naar Malta kort nadat hij in 1606 een moord pleegde.
Caravaggio werd opgenomen als ridder in de Maltezer Orde en schilderde meerdere werken voor de kathedraal van de orde, waaronder dit werk.
Johannes de Doper was de beschermheilige van de Maltezer Orde en de kathedraal van de orde was aan hem gewijd.
De grootmeester van de Maltezer Orde zou zo gelukkig met het schilderij zijn geweest dat hij Caravaggio als dank een gouden ketting, twee slaven en andere geschenken gaf.

De onthoofding van Johannes de Doper is een bekend voorbeeld van chiaroscuro, dramatische licht- en schaduweffecten.
Caravaggio's gebruik van deze techniek was van grote invloed op latere schilders.
In het schilderij speelt Caravaggio met schaduw, halfschaduw en subtiele lichteffecten.
Al het licht lijkt zich te concentreren op de net gedode Johannes de Doper.

Het schilderij is het enige werk van Caravaggio dat door hem werd gesigneerd.
Hij schreef f michela in het bloed van Johannes de Doper.
De signatuur werd ontdekt bij een restauratie in de jaren 1990.

Caravaggio schilderde opvallend vaak onthoofdingen.
- David onthoofdt Goliat
- Judit onthoofdt Holofernes

Salome


Caravaggio schilderde het thema nog minstens twee keer, maar dan met de focus op Salomé met het hoofd van Johannes de Doper.
Salome houdt de schaal vast waar de beul met afkeer het hoofd van Johannes de Doper op legt.
Een vrouw kijkt toe.
Is zij een dienstbode of Herodias, de moeder van Salomé?

Salome opnieuw


De vroege Caravaggio-biograaf Giovanni Bellori registreert in 1672 dat de kunstenaar een Salome met het hoofd van Johannes de Doper van Napels naar de grootmeester van de Ridders van Malta stuurde, in de hoop dat hij weer in de gunst zou komen na uit de orde gezet te zijn.
Het lijkt waarschijnlijk dat dit het door Bellori genoemde werk is.
De beul kijkt neer op het afgehakte hoofd en zorgt ervoor dat het onderwerp transformeert van een provocerend spektakel naar een diepgaande meditatie over dood en menselijke boosaardigheid.

Gerard van Honthorst


De caravaggist Gerard van Honthorst schilderde een rustige en respectvolle voorstelling, ondanks het gruwelijke onderwerp.
Salome heeft haar dans kort tevoren gedaan.
Mooi en feestelijk gekleed, een rode blos op haar wangen, houdt ze de grote schaal onder haar rechterarm waarop het hoofd zal worden gelegd.
Ze kijkt naar de beul, die zijn zwaard hoog opheft om Johannes de slag toe te brengen.
Johannes knielt met gesloten ogen en zijn handen gevouwen in gebed.
Boven hem zweeft de engel reeds met de martelaarskrans.
Ook bij Van Honthorst zijn er omstanders.
Een vrouw, Herodias?, houdt een brandende fakkel vast om de beul beter zicht te geven en rechts in de schaduw staan een man en een vrouw als stille getuigen te wachten.
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610)
- Olieverf op doek, 361 x 520 cm (1609-10)
La Valletta - Sint Janskathedraal

- Olieverf op doek, 90,5 x 107 cm (circa 1607-10)
Londen - National Gallery

- Olieverf op doek, 116 x 140 cm (circa 1610)
Madrid - Escorial

Gerard van Honthorst (1592-1656)
Olieverf op doek, 345 x 215 cm (1617-18)
Rome - Santa Maria della Scala