Paul Verheijen

CARAVAGGIO

Licht versus donker

Het kleine overwint

David nam het hoofd van de Filistijn mee en bracht het naar Jeruzalem.
[...]
Toen David dus van zijn overwinning op de Filistijn terugkeerde, nam Abner hem mee en bracht hem, met het hoofd van de Filistijn in de hand, bij Saul.
(1 Samuel 17,54a en 57)

De overwinning van de herdersjongen en latere koning David op de Filistijnse reus Goliat staat beschreven in het 17e hoofdstuk van het eerste boek Samuël.
Zodra het leger van koning Saul in slaglinie staat opgesteld tegenover de Filistijnse indringers, treedt uit het vijandelijke kamp de vechtersbaas Goliat naar voren.
Hij is bijna drie meter lang en zwaarbewapend daagt hij de Israëlieten veertig dagen lang uit iemand op hem af te sturen voor een duel dat dan moet uitmaken wie de overwinning kan opeisen.
De herdersjongen David die toevallig op het slagveld verzeild raakt, hoort de uitdaging ook en gaat er, met toestemming van koning Saul, op in.
Eén enkele, goedgemikte steen slingert hij naar Goliat en velt daarmee de reus.
David pakt diens zwaard en onthoofdt hem, waarna hij het hoofd naar Jeruzalem brengt en de overwinning op de Filistijnen gevierd kan worden.

Deze twee korte bijbelverzen uit dit heldenverhaal waren voor Caravaggio voldoende tenminste drie nu bekende schilderijen te maken.
Voorstellingen van onthoofdingen en afgehouwen hoofden behoren tot de meest agressieve kunstuitingen.
Ze zijn bedoeld om waardering uit te drukken voor de onthoofder of onthoofdster (zie Judit) of voor de onthoofde (zie Johannes de Doper).
Voorstellingen van David met het hoofd van Goliat waren uiterst populair bij Caravaggio en zijn navolgers, de caravaggisten.

Links: touw om haar

Caravaggio toont David als een jonge jongen in overeenstemming met het verhaal.
Hij wikkelt een stuk touw om het haar van Goliat om het zodoende in triomf naar Jeruzalem te kunnen dragen.
Dit detail van het binden van het haar van de reus om het hoofd beter te kunnen tonen heeft geen iconografisch precedent en wordt ook niet expliciet vermeld in de bijbelse tekst.
Het getuigt van de originaliteit en onafhankelijkheid van Caravaggio of diens opdrachtgever.

Het licht van buiten het schilderij valt op Davids been, arm en zijde en op de massieve schouders, de rechterhand en het afgeslagen hoofd van Goliat.
Al het andere is donker, zelfs het gezicht van David is vrijwel onzichtbaar in de schaduw.
De jonge Caravaggio zal met dit chiaroscuro vele beroemde navolgers krijgen.

Een wond op het voorhoofd van Goliat laat zien waar hij is geveld door de steen uit de slinger van David.
De actie is intens persoonlijk en privé, geen triomf, geen legers, geen overwinning.

Caravaggio toonde aanvankelijk Goliats gezicht met wilde ogen, open mond, rollende tong en oogbollen naar de rand van de kassen.
Maar in het uiteindelijke schilderij worden deze gruwel en fysieke pijn verbannen en gaat de aandacht van Goliat naar de stille en efficiënt werkende David.
Mogelijk vond de opdrachtgever het origineel overdreven gewelddadig.
Slechts de tot vuist gebalde hand van Goliat resteert.
Bijna nonchalant bindt David nu het touw in het hoofdhaar van zijn gedode vijand Goliat, knielend op diens romp.

Alles is hierop gericht, er is geen achtergrond, er zijn geen andere personages.
Het werk kan niet strakker gekadreerd worden dan nu: staande zou David buiten de lijst vallen en ook het hoofd van Goliat past net in de rechter benedenhoek.

Midden en rechts: presentatie

De beide andere werken lijken zich te concentreren op het tweede bijbelfragment: David triomfeert met het hoofd in zijn hand.
We worden op onconventionele wijze frontaal geconfronteerd met het hoofd van Goliat, alsof we zelf in de positie van koning Saul worden geplaatst.
Caravaggio onderzocht vaak een onderwerp in meerdere variaties, zie bijvoorbeeld zijn vele versies van Johannes de Doper.

Het schilderij midden laat een meer triomferende David zien.
Het model voor David in deze versies lijkt een meer volwassen versie te zijn van de puberale Cupido van Amor Vincit Omnia en twee werken met Johannes de Doper.
Sommige kenners identificeren hem als Francesco Boneri, bijgenaamd Cecco, een jongen waarvan bekend is dat hij Caravaggio's hulpje was in Rome.
In de periode 1610-1625 schilderde hij veel op de manier van Caravaggio, hetgeen hem de artiestennaam Cecco del Caravaggio opleverde.
David is uitgebeeld als een mooie jongeling.
Zijn eenvoudige kleding doet denken aan de oudheid.
De tas die hij draagt moet Davids herderstas zijn met daarin onder andere stenen voor zijn slinger die hier ontbreekt.
Hij is van onderaf weergegeven wat David hoger en groter maakt waardoor zijn heldhaftigheid wordt geaccentueerd.
Blik en houding zijn gericht op een persoon buiten het kader, mogelijk koning Saul.

Het schilderij rechts is somberder van stemming, doordat David introspectiever en medelevender lijkt.
Het hoofd van Goliat wordt door kunsthistorici over het algemeen geaccepteerd als een zelfportret van Caravaggio.
Caravaggio stuurde dit werk naar kardinaal Scipione Borghese in de hoop dat deze hem zijn zonden zou vergeven.
Daarin zien we hoe origineel Caravaggio was: hoe uniek is het boete te doen en spijt te betuigen door jezelf af te beelden als Goliat, het geïncarneerde kwaad?

De kracht van deze beide werken ligt in het contrast tussen de schoonheid van David en de gruwelijkheid van Goliats hoofd dat al het schilderij lijkt te verlaten om aan Saul getoond te worden.
David houdt het vast bij de haren, onderuit het hoofd vloeit het bloed nog rijkelijk en op het voorhoofd zien we de wond van de steen die Goliat velde.
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610)
afbeelding links:
Olieverf op canvas, 110 x 91 cm (1598-99)
Madrid - Prado

afbeelding midden:
Olieverf op paneel, 91 x 116 cm (1600-01)
Wenen - Kunsthistorische Museum

afbeelding rechts:
Olieverf op canvas, 125 x 101 cm (1609-10)
Rome - Galleria Borghese