Paul Verheijen

FRANCISCO DE ZURBARAN

Heilige vrouwen

Goddelijke portretten

Afbeeldingen van één enkele heilige die zijn of haar attribuut vasthoudt en uit de beeldruimte kijkt, behoorde tot de meest populaire werken van Zurbarán en hij benaderde dit motief op een unieke manier.
De Spaanse uitdrukking voor dergelijke afbeeldingen is retrato a lo divino, portret voor het goddelijke.
Een welgestelde dame of heer die zich liet portretteren als een heilige.
Zurbarán stuurde verschillende van dergelijke heiligenportretten naar Zuid-Amerika, een bewijs van hun populariteit.
Een klooster in Peru kocht bijvoorbeeld vierentwintig maagdelijke heiligen en in Buenos Aires schafte een klooster er vijftien aan.

Rijk gekleed zowel wat betreft hun juwelen als de kostbare, met juwelen geborduurde toga, heeft Zurbarán de heiligen gemodelleerd met een sterk licht dat hun monumentale gestaltes benadrukt en de sterke kleuren van hun kleren benadrukt tegen een eenvoudige achtergrond.
Zurbarán heeft met name de nadruk gelegd op de texturen van de kleding en op het gouden borduurwerk en de sieraden.
Het attribuut dat ze dragen valt nauwelijks op en gaat als het ware op in hun kleding.
Wie de welgestelde 'echte' vrouwen en mannen zijn die Zurbarán schilderde op zo'n retrato a lo divino, is onbekend.

Agatha van Catania

Agatha stierf in de derde eeuw op Sicilië onder de christenvervolgingen van keizer Decius de marteldood.
Vanaf de 5e eeuw is haar verering bekend.
Haar legende beantwoordt vrijwel volledig aan het voor vroegchristelijke heilige maagden stereotype verhaal, waarbij men gewoonlijk slechts varieert in de namen van de handelende personen en de toegepaste folteringen om de maagd van haar christelijke geloof afvallig te maken.
Bij Agata werden haar borsten afgesneden die ze hier fier als attribuut op een schaal voor zich houdt.

Feestdag: 5 februari.

Dorothea van Caesarea

Van deze heilige maagd uit de derde eeuw vertelt de legende na de traditionele introductie van de huwelijksafwijzing en de weigering afgoden te aanbidden, dat ze vlak voor haar onthoofding in algehele gelatenheid tot de menigte sprak dat ze deze koude wereld ging verlaten voor een land zonder winter en sneeuw.
Een zekere Theophilus dreef hiermee de spot door haar te vragen uit dat paradijs rozen en appels te sturen.
De volgende winter kreeg hij bezoek van een engel met een mand vol fruit en bloemen.
Theophilus bekeerde zich daarop en stierf daarom ook de marteldood.
Zurbaran beeldt Dorothea af met een fruitmand alsof zij zelf het fruit had gebracht.

Feestdag: 6 februari.

Apollonia van Alexandrië

Apollonia was een bejaarde diacones die in het midden van de derde eeuw bij een christenvervolging uit haar huis werd gesleurd.
Men sloeg haar tanden kapot en brak haar onderkaak.
Ze werd gedwongen blasfemische taal te uiten op straffe van de vuurdood.
Vrijwillig stortte zij zichzelf in het vuur.

Latere tradities verwarden haar met een veel jongere Appolonia die in Rome de marteldood was gestorven.
Afbeeldingen van een oude dame werden om die reden vervangen door een jonge vrouw met een tang alsof haar tanden waren getrokken in plaats van verbrijzeld.
Zurbaran heeft zich in zijn portret van de heilige aan deze latere traditie gehouden.

Feestdag: 9 februari.

Casilda van Burgos / Toledo

Casilda was de dochter van emir Mohammed Ismail van Toledo.
De Saraceense bekeerde zich tot het Christendom toen ze genezing vond voor haar bloedvloeiing bij de baden van San Vicente bij Burgos.
Ze bleef maagd en werd kluizenares.
De legende vertelt over haar dat ze heimelijk brood, verborgen in haar kleding, naar door haar vader gevangen genomen christenen bracht.
Eens toen ze werd aangehouden door moslimsoldaten die haar kleding onderzochten, veranderden de broden in rozen.
Soortgelijke legendes worden ook verteld over andere vrouwelijke heiligen.
Sommige bronnen melden dat ze in 1087 werd vermoord, andere dat ze op honderdjarige leeftijd in eenzaamheid stierf.
Casilda wordt vooral in Spanje vereerd, met name in Burgos en Toledo en wordt soms vereenzelvigd dan wel verward met Elisabeth van Portugal (zie onder), omdat deze beide heiligen op afbeeldingen gewoonlijk rozen hebben als hun traditionele attribuut.
Het verschil zit in de hoofdbedekkking: een kroon hoort bij Elisabeth, een hoofdband bij Casilda.

Feestdag: 9 april.

Elisabeth van Portugal

Elisabeth was de dochter van koning Pedro III van Aragón.
Op haar twaalfde huwde ze met een man die haar vaak ontrouw was, maar ze behandelde zijn onwettige kinderen desondanks met liefde.
Na diens dood trad ze in bij de clarissen te Coimbra in het klooster dat ze zelf had gesticht.
Zelf stierf ze in 1336.
In Coimbra wordt haar feest, Festas da Rainha Santa, nog steeds gevierd.
In de kerk S.Clara-a-Nova aldaar bevindt zich haar naar verluidt onaangetaste stoffelijke overschot.
De rozen in haar schoot symboliseren haar trouw aan haar man.

Feestdag: 4 of 8 juli.
Francisco de Zurbarán (1598-1664)
Santa Agatha (1630-33)
Olieverf op doek, 127 x 60 cm
Montpellier - Fabre Museum

Santa Dorotea con un cesto de manzanas y rosas (circa 1648)
Olieverf op doek, 180 x 102 cm
Particuliere collectie (?)

Santa Apollonia (1636)
Olieverf op doek, 113 x 66 cm
Parijs - Louvre

Santa Casilda (circa 1630)
Olieverf op doek, 171 x 107 cm
Madrid - Museo Thyssen-Bornemisza

Santa Isabel de Portugal (1640)
Olieverf op doek, 184 x 90 cm
Madrid - Museo Nacional del Prado