Het klooster van Santo Tomás in Ávila was een religieuze instelling, nauw verbonden met de Spaanse monarchie en met de ontwikkeling van de inquisitie. De dominicaan Tomás de Torquemada, de eerste grootinquisiteur van Castilië en Aragón, was prior van het klooster en speelde een belangrijke rol bij de artistieke inrichting ervan. Het Dominicusretabel dat op deze pagina wordt besproken maakte deel uit van een groter programma van vermoedelijk drie retabels in het koor van Santo Tomás. Een tweede retabel was gewijd Petrus Martyr.
Deze retabels behoren tot de belangrijkste opdrachten uit het late oeuvre van Pedro Berruguete en vormen een sleutelwerk in de overgang van de laatmiddeleeuwse Castiliaanse schilderkunst naar de renaissance.
Het Dominicusretabel
De keuze voor Dominicus is betekenisvol, omdat hij in de late middeleeuwen werd voorgesteld als verdediger van de orthodoxe leer en als bestrijder van ketterij. Het retabel kon daardoor niet alleen dienen als verheerlijking van Dominicus, maar ook als visuele legitimering van de strijd tegen ketterij en van het inquisitoriale ideaal.
De panelen van de retabels zijn uit elkaar gehaald en verspreid tijdens de Desamortización, kloosterontbindingen, in de jaren 1830. De afbeelding hierboven van het Dominicusretabel betreft een mogelijke maar problematische reconstructie, omdat de maten van de afzonderlijke panelen verschillend zijn.
Ketterijbestrijder (centraal)
Dominicus is frontaal en monumentaal weergegeven, met een boek en een lelie als attributen. Bijzonder is de demonische hond die hij met zijn kruis verplettert. Het dier, omgeven door vlammen, symboliseert het kwaad en de ketterij. Het beeld gaat daarmee verder dan een gewone heiligenvoorstelling: Dominicus wordt gepresenteerd als de triomferende verdediger van het ware geloof. Deze voorstelling kreeg een duidelijke inquisitoriale betekenis, hoewel Dominicus historisch gezien zelf geen inquisiteur was.
Boekverbrander (linksonder)
Dominicus wordt tegenover de Albigenzen – doorgaans geïdentificeerd met de katharen – geplaatst. De scène verwijst naar de middeleeuwse legende van de vuurproef. Zowel een boek van Dominicus als boeken van de ketters worden in het vuur geworpen. Volgens het wonder wordt het boek van Dominicus door de vlammen niet aangetast, terwijl de boeken van de ketters verbranden. De betekenis hiervan is duidelijk: de waarheid van het christelijke geloof wordt niet alleen door argumenten, maar door een goddelijk wonder bevestigd. Het boek wordt daarmee een symbool van orthodoxe kennis en het vuur een instrument waarmee God de waarheid zichtbaar maakt. Berruguete maakt van deze legende geen abstract middeleeuws verhaal. De figuren zijn concreet, lichamelijk en overtuigend weergegeven. De ruimtelijke opbouw, de architectuur en de aandacht voor kleding en gebaren geven de scène een sterk realistisch karakter. Juist deze combinatie van een wonderbaarlijke gebeurtenis en een bijna tastbare werkelijkheid is kenmerkend voor Berruguetes kunst.
Dodenopwekker (linksboven)
Dominicus wekt een jongeman uit de dood op. De jongen was gestorven na een val van zijn paard. Berruguete plaatst het wonder in een kerkinterieur. Dominicus lijkt bijna los te komen van de aarde: met zijn rechterhand zegent hij de jongen, terwijl hij met zijn linkerhand naar hem grijpt. De omstanders reageren vol verbazing. Hier wordt Dominicus voorgesteld als iemand die beschikt over een bovennatuurlijke macht die rechtstreeks van God afkomstig is. De scène heeft tegelijkertijd een sterk theatrale kwaliteit. De verschillende figuren reageren ieder op hun eigen manier, waardoor het wonder als een dramatische gebeurtenis voor de toeschouwer wordt uitgespeeld.
Visionair (rechtsboven)
In het paneel met de verschijning van de Maagd aan een gemeenschap van dominicanen wordt een ander aspect van de dominicaanse spiritualiteit zichtbaar. De dominicanen trekken in processie en zingen het Salve Regina. Maria verschijnt aan de gemeenschap, maar vrijwel niemand lijkt haar aanwezigheid op te merken. Alleen de priester die de processie leidt, is zich van haar verschijning bewust. Deze voorstelling verbindt het dagelijkse religieuze leven met het bovennatuurlijke. De toeschouwer krijgt toegang tot een werkelijkheid die voor de afgebeelde personages grotendeels verborgen blijft. Daardoor wordt de schilderkunst zelf bijna een middel tot openbaring: wat de gelovige niet onmiddellijk kan zien, wordt door Berruguete zichtbaar gemaakt.
'Inquisiteur' (rechtsonder)
Autodafe is afgeleid uit het Portugese auto da fe, dat weer afkomstig is van het Latijnse actus fidei: daad / handeling van geloof. Het is een boeteritueel dat gedaan moest worden door veroordeelde ketters en afvalligen die door de inquisitie waren veroordeeld. Tegenwoordig wordt de term geassocieerd met de brandstapel, waarop mensen werden gedood wegens ketterij. Het autodafe bestond uit een katholieke mis, een gebed, de openbare processie van diegenen die schuldig waren bevonden en het voorlezen van hun straf.
Het ritueel vond altijd plaats in het openbaar en duurde enkele uren. Kunstwerken over het autodafe keren regelmatig terug in voornamelijk Europese kunst en geven de indruk dat er marteling en verbranding aan te pas kwamen, maar in werkelijkheid gebeurde dit niet tijdens een autodafe. Het autodafe was namelijk een religieus ritueel en executies stonden los van het autodafe. Het eerste gedocumenteerde autodafe vond plaats in Parijs in 1242, ruim twintig jaar na de dood van Dominicus. De afbeelding van Pedro Berruguete waarop Dominicus als voorzitter fungeert bij een autodafe is daarom te beschouwen als een mooi voorbeeld van een anachronisme. In de periode van de barok was het afbeelden van Dominicus als inquisiteur echter in trek.
Om de voorstelling nog aangrijpender te maken laat Berruguete het autodafe versmelten met ketters die aan een staak zullen worden verbrand. Op een rostrum, een podium met spreekgestoelte, zit Dominicus samen met zes andere inquisiteurs het autodafe voor. De inquisiteur aan zijn rechterhand draagt een banier met daarop het schild van de orde der dominicanen.
Vanuit de achtergrond is een rij ketters op weg om veroordeeld te worden.
Ketters op de voorgrond dragen de sanbenito, een ketterhemd, met daarop de Latijnse tekst dat de drager als ketter is veroordeeld en wachten op hun beurt verbrand te worden.
Twee ketters rechts zijn met hun nek vastgebonden aan een staak en tussen hun benen rusten ze op een staaf die horizontaal in de staak is bevestigd. Op deze wijze kon hun pijnlijke lijden verlengd worden. De horizontale staaf maakte de slachtoffers daarenboven op bizarre seksuele wijze belachelijk. Het vuur voor hun voeten is al aangestoken en de achterste ketter van de twee lijkt nog wat te zeggen of te roepen. Datzelfde geldt voor de twee ketters in het ketterhemd.
Houdt de begeleider die op de voorgrond op de trap zit zijn hand achter zijn oor om ze beter te kunnen horen of ondersteunt hij zijn kin omdat hij in slaap is gevallen? Een autodafe kon lang duren: de figuur onder de zetel van Dominicus zit overduidelijk te slapen en ook de inquisiteur met het banier kan zijn ogen niet openhouden.
Zo'n enscenering is voor die tijd modern te noemen en maakt de gave van het 'schilderend vertellen' van Berruguete duidelijk. Omdat de figuren bovendien gekleed zijn in vijftiende eeuwse stijl, komt dit alles zeer 'eigentijds' over.
Wanneer we bedenken dat de dominicaan Tomás de Torquemada in 1481 voor Spanje tot grootinquisiteur werd aangesteld, is het niet onwaarschijnlijk dat Berruguete zelf openbare ketterijverbrandingen heeft meegemaakt en dat hij op dit schilderij deze grootinquisiteur heeft vereenzelvigd met diens ordestichter plus twee attributen: de ster op zijn voorhoofd en de lelietak. Torquemada zou dan een van de twee andere afgebeelde dominicanen kunnen zijn.
Berruguetes schilderkunst
Artistiek gezien verenigt het retabel verschillende tradities. Berruguete is sterk geworteld in de Castiliaanse laatgotische schilderkunst, maar zijn werk vertoont ook een uitgesproken belangstelling voor de renaissance. Zijn figuren hebben duidelijke contouren, expressieve gezichten en een sterk gevoel voor individuele karakterisering. Tegelijkertijd besteedt hij veel aandacht aan architectuur, perspectief en ruimtelijke ordening.
Daarbij speelt zijn vermoedelijke Italiaanse ervaring een belangrijke rol. Berruguete wordt traditioneel verbonden met het hof van Federico da Montefeltro in Urbino, waar hij kennis zou hebben gemaakt met de Italiaanse renaissance. Na zijn terugkeer naar Castilië combineerde hij deze Italiaanse elementen met de plaatselijke schildertraditie. Daardoor ontstaat een zeer persoonlijke stijl. De figuren en gebeurtenissen zijn enerzijds nog sterk verbonden met de middeleeuwse religieuze beeldwereld, maar worden anderzijds geplaatst in overtuigend opgebouwde, bijna eigentijdse ruimten.
Het Dominicusretabel is daarom niet uitsluitend een verzameling scènes uit Dominicus' leven, maar vormt een samenhangend beeldprogramma over waarheid, wonder, ketterij en orthodoxie. De verschillende scènes versterken elkaar. Het wonder van het boek in het vuur toont de overwinning van de ware leer; de opwekking van de jongen demonstreert de bovennatuurlijke macht van de heilige; de verschijning van Maria benadrukt de bijzondere bescherming van de dominicanen; en het auto-da-fé vertaalt Dominicus' strijd tegen ketterij naar een beeldtaal die rechtstreeks aansluit bij de inquisitoriale cultuur van het einde van de vijftiende eeuw.
Daarmee wordt Dominicus niet alleen voorgesteld als stichter van een kloosterorde, maar als beschermer van de christelijke orthodoxie. Dat verklaart ook waarom het retabel juist in Santo Tomás in Ávila zo'n krachtige betekenis had. Het klooster was een centrum van de dominicanen en tegelijkertijd nauw verbonden met de inquisitie. De schilderijen ondersteunden dus zowel de devotionele als de institutionele identiteit van de plaats.
Pedro Berruguete (1450-1504)
Dominicus retabel (1491-99)
Olieverf op vijf panelen
Madrid - Prado (v/h Ávila - sacristie Santo Tomás)
Santo Domingo de Guzmán, 177 x 90 cm
Santo Domingo y los albigenses, 122 x 83 cm
Santo Domingo resucita a un joven, 122 x 83
Aparición de la Virgen a una comunidad de dominicos, 130 x 86 cm
Auto de Fe presidido por Santo Domingo de Guzmán, 154 x 92 cm
