LEONARDO DA VINCI

Madonna in de grot

Contract

De Maagd op de Rotsen of Madonna in de Grot is de huidige benaming voor de hier afgebeelde twee schilderijen van Leonardo da Vinci. In oude documenten is er simpel sprake van een Nostra Donna en iets ruimer betiteld een Imago Gloriosissime Virginis Marie cum Filio e Sancto Ioanne Baptista.

De Franciscaanse Broederschap van de Onbevlekte Ontvangenis had een eigen kapel in de kerk San Francesco il Grande in Milaan. Bij houtbewerker Gaicomo del Maino (vóór 1469-1503/05) werd een groot houten retabel besteld voor hun kapel. Deel van het altaarstuk was een houten beeld van Maria, dat nooit is teruggevonden. Mogelijk stond het in een nis van het retabel dat op 8 december op het feest van de Onbevlekte Ontvangenis voor de gelovigen te zien zou zijn. De andere dagen van het jaar werd het verborgen achter een schilderij, maar misschien stond het beeld bovenop het retabel. Voor het schilderij dat het beeld al dan niet verborg kreeg Da Vinci drie jaar later de opdracht. Samengevat was dit de inhoud van het contract:

Overeenkomst tussen prior Bartolomeo Scorlione, vertegenwoordiger van de Broederschap van de Onbevlekte Ontvangenis in de kerk van San Francesco Grande te Milaan, en de meesters Leonardo da Vinci uit Florence, samen met Ambrogio en Evangelista de Predis, schilders uit Milaan. Genoemde kunstenaars verplichten zich om te maken en te voltooien: een groot altaarstuk voor de kapel van de broederschap. Het centrale paneel, te schilderen door Leonardo, met de Maagd Maria en het Christuskind, met engelen, en bovenaan een voorstelling van God de Vader, omringd door cherubijnen. De zijluiken, door Ambrogio en Evangelista, met muziekmakende engelen in vergulde reliëfs en in verf. Alle ornamenten, versieringen, verguldingen en andere decoratieve elementen die nodig zijn om het werk te vervolmaken. Het schilderwerk moet worden uitgevoerd met de beste materialen: onder meer goud van hoge kwaliteit en lapis lazuli (voor het azuurblauw). De uitvoering dient te gebeuren met grote zorg en perfectie, zodat het geheel een waardige en blijvende verfraaiing van de kapel vormt. De kunstenaars verplichten zich om het werk af te leveren in een staat die, naar oordeel van door de broederschap aangewezen deskundigen, geheel voldoet aan de eisen. Voor dit werk ontvangt het drietal een vergoeding van 800 lire. Deze som zal in gedeelten worden uitbetaald: een voorschot bij aanvang, verdere betalingen tijdens het werk, en het resterende bedrag bij de uiteindelijke goedkeuring en voltooiing. Het altaarstuk moet binnen een redelijke termijn gereed zijn; de kunstenaars verbinden zich ertoe er onafgebroken en met ijver aan te werken. Indien er onenigheid ontstaat over de kwaliteit of uitvoering, zullen onafhankelijke meesters als arbiters worden aangewezen. Beide partijen verklaren zich akkoord en verbinden zich ertoe dit contract na te leven, opdat het werk tot eer van God, de Maagd en de broederschap voltooid zal worden. Getekend in Milaan, 25 april 1483.

Het hele retabel blijft voor onderzoekers onderwerp van speculatie: welke versie van Da Vinci is de eerste of tweede, ontstaan, toeschrijving, datering, exacte plaatsing in het retabel en de redenen voor hun wijzigingen in de loop der tijd - met name wat betreft de achtergrondkleur. Hieronder zijn twee hypothetische reconstructies afgebeeld. Vermoedelijk bevatte het retabel ook reliëfs met scènes uit het leven van Maria en afbeeldingen van profeten.

Musicerende engelen

In de schilderijen van de twee engelen * is de invloed van Leonardo da Vinci zichtbaar in de weergave van deze klassieke figuren. De twee panelen vertonen veel overeenkomsten: de engelen staan in een trompe-l'oeil- nis met dezelfde grijstinten (mogelijk pas later toegevoegd), hun linkervoet naar de toeschouwer gericht. Hun vleugels openen zich lichtjes achter hun rug. Met lang, krullend haar zijn ze gekleed in lange, gekleurde gewaden, één met een ronde kraag, de ander met een vierkante kraag.
Verschillen zijn er in het instrument dat ze bespelen, hun houding en het uiterlijk en de positie van hun hoofden. De engel in het groen speelt de lira da braccio. Hij buigt zijn hoofd naar zijn instrument in een houding die identiek is aan die van de Maagd in het schilderij van Da Vinci. De engel in het rood speelt de luit. Zijn gezicht is en profil geheel naar links gekeerd.

^{* Evangelista & Giovanni Ambrogio de Predis / Francesco Napoletano (?) - Musicerende engelen (1495-99), Londen - National Gallery, 119 x 61 cm}

Afgekeurd?

Dat er (minstens?) twee versies zijn komt misschien door het feit dat het Broederschap niet tevreden was over het resultaat.
Was er bijvoorbeeld onduidelijkheid over het biddende en het zegenende kind: wie is Jezus, wie is Johannes de Doper? Opmerkelijk is dit: waar is God de Vader gebleven die in de opdracht wordt genoemd?
Het meest opvallende verschil - los van de kleurenpaletten en de drager - is dat in de versie rechts het wijsgebaar van de engel ontbreekt (is deze versie misschien onvoltooid?), dat Maria en de kinderen voorzien zijn van een halo (later toegevoegd?) en dat het kind onder de mantel van Maria een kruisstaf over zijn schoudertje draagt en een banderol met de tekst ECCE A/GNIVS, en
Dat laatste maakt het kind tot Johannes de Doper wat de vraag oproept waarom Johannes bij Maria zit en Jezus bij de engel.
In de versie links ontbreekt de kruisstaf en zal het kind dus Jezus zijn, die - zoals te verwachten - onder de mantel van zijn moeder beschermd wordt.
Het kind Johannes zit bijgevolg bij de engel.
En zoals de volwassen Johannes in het openbare leven van Jezus naar hem zal wijzen als Lam Gods, zo wijst de engel in deze twee versies ook naar het Kind Jezus.

Symboliek

Veel wordt er gespeculeerd over eventuele symboliek die Da Vinci in het schilderij heeft verwerkt.

De grot verwijst naar de legende die zegt dat Johannes hierin kon vluchten zodat hij werd behoed voor de kindermoord in Betlehem of naar het bijbelse Hooglied waarbij de geliefde wordt vereenzelvigd met Maria.
Mijn duif in de rotskloof, verscholen in de bergwand, laat mij je gezicht zien, laat mij luisteren naar je stem, want je stem is zo lieflijk, je gezicht zo bekoorlijk.
^{(Hooglied 2:4)}
Het water op de achtergrond legt verband met de naam Maria of met haar onbevlekte ontvangenis.
Maria wordt afgebeeld als Mantelmadonna en beschermt Johannes de Doper.
Johannes de Doper staat model voor de stichter van de franciscanen: de eigenlijke naam van Franciscus is Giovanni Battista di Bernardone.

De engel

Voor de afgebeelde engel, waarvan een ontwerpschets bewaard is gebleven, valt te denken aan:

- Een anonieme engel
Is het de engel uit het Evangelie volgens Matteüs die waarschuwde voor de kindermoord in Betlehem, met als gevolg de vlucht naar Egypte?
^{(Matteüs 2:13)}

- Gabriël
Deze engel kondigde volgens het Evangelie van Lucas de geboorte aan van zowel Johannes als Jezus.
^{(Lucas 1:19 en 1:26)}

- Uriël
Dit is de meest waarschijnlijke optie, aangezien deze engel in de legendes over de ontmoeting tussen Jezus en Johannes de Doper tijdens de vlucht naar Egypte een rol speelt.
Salome, de vroedvrouw uit diezelfde legenden die meevluchtte naar Egypte om voor Jezus te zorgen, valt als mogelijkheid af, omdat zij dan zou zijn afgebeeld met engelenvleugels.

Kopieën

Naast de twee originele werken zijn er talloze versies van verschillend formaat die grotendeels door Leonardo’s leerlingen of navolgers in zijn atelier werden gemaakt:

Milaan - Santa Giustina
Tempera op paneel, 87 x 66 cm, beschouwd als een kopie door Bernardino Luini (±1480-1532).
Milaan - Castello Sforzesco
54 x 49 cm toegeschreven aan Marco d'Oggiono (1475-1530).
Pavia - Pincoteca Malaspina
56 x 44 cm ook van Marco d'Oggione.
Turijn - Galleria Sabauda
Van Giovanni Ambrogio de Predis (±1455-±1508) of Francesco Napoletano (1470-1501).
Londen - National Gallery
Kleinere kopie afkomstig uit Leonardo’s atelier en daarom lang niet altijd tentoongesteld.
Oxford - Ashmolean Museum
Fragmenten en studies, waaronder een paneel met een engel die aan de compositie verwant is.
In 2002 ontdekte Da-Vinci-kenner Carlo Pedretti (1928-2018) een versie in een Zwitserse particuliere verzameling die hij authentiek acht, maar daarover betstaat onder kunstcritici geen consensus.

Leonardo da Vinci (1452-1519)
La Vergine delle rocce

Olieverf op paneel overgebracht op doek, 197 x 120 cm (1483-85)
Parijs - Louvre (linkerafbeelding)

Olieverf op paneel, 190 x 120 cm (1495-99 en 1506-08)
Londen - National Gallery (rechterafbeelding)