De Christoffel-werken van Albrecht Dürer nemen een bescheiden maar betekenisvolle plaats in binnen zijn oeuvre. Zij laten zien hoe hij een geliefd middeleeuws heiligenthema vernieuwde door een ongekende aandacht voor natuur, menselijke expressie en ruimtelijke compositie. Vooral het verloren gegane schilderij (afbeelding 1) vormt een belangrijk document van zijn vroege ontwikkeling. Ondanks het verlies van het origineel tonen de bewaard gebleven foto's een kunstenaar die reeds aan het begin van zijn carrière de kwaliteiten bezat die hem later tot de grootste meester van de Noord-Europese renaissance zouden maken. Het thema bood Dürer de mogelijkheid om niet alleen een populaire heilige af te beelden, maar ook om zijn groeiende belangstelling voor landschap, menselijke anatomie en symboliek te tonen. Zijn Christoffel-voorstellingen vormen bovendien een schakel tussen de laatmiddeleeuwse devotietraditie en het nieuwe humanistische wereldbeeld van de renaissance.
Dürer werd geboren in 1471 in Neurenberg, een stad waarin de verering van Christoffel bijzonder levendig was. Tijdens zijn leertijd en zijn Wanderjahre kwam hij in aanraking met talloze afbeeldingen van de heilige. Hij nam de traditionele iconografie over, maar gaf haar een ongekende natuurlijke overtuigingskracht.
Zijn vroegste Christoffel-voorstellingen dateren uit de eerste helft van de jaren 1490, juist in de periode waarin hij zich ontwikkelde van laatgotisch kunstenaar tot renaissancemeester. Een van de meest intrigerende werken is het tijdens WO II verloren gegane schilderij van Christoffel, waarschijnlijk vervaardigd omstreeks 1493–1494. Van dit werk bestaan slechts oude zwart-witfoto's. De foto's zien dat Dürer reeds op jonge leeftijd beschikte over een uitzonderlijk gevoel voor compositie. Kenmerkend zijn de monumentale gestalte van Christoffel, het levendig weergegeven Christuskind, een krachtig uitgewerkt landschap en een overtuigende studie van licht en anatomie.
Op basis van de zwart-witfoto en vergelijking met andere vroege schilderijen vermoeden kunsthistorici dat Dürer een rijk kleurenpalet gebruikte met diepe blauwen, roodbruine aardtinten en heldere groene landschappen, geheel passend bij zijn vroege schilderstijl.
Grafisch werk
Uit Dürers atelier zijn tevens enkele studies (afbeeldingen 2, 3 en 4 als voorbeeld) bekend die met het Christoffel-thema in verband worden gebracht. Zij tonen zijn werkwijze: eerst nauwkeurige anatomische studies, vervolgens landschapsschetsen en tenslotte een uitgewerkte compositie. Deze voorbereiding weerspiegelt een typisch renaissance-ideaal. Religieuze kunst moest niet uitsluitend symbolisch zijn, maar ook natuurgetrouw.
Zijn houtsneden tonen een krachtig gespierde Christoffel die zich met een enorme staf tegen de stroom verzet. Anders dan veel vijftiende-eeuwse voorgangers geeft Dürer veel aandacht aan de spanning in de spieren, de beweging van het water, het natuurlijke landschap en de interactie tussen Christoffel en het Christuskind. Hierdoor wordt de wonderbaarlijke overtocht niet alleen een religieuze gebeurtenis, maar ook een overtuigend natuurtafereel.
Albrecht Dürer (1471-1528)
Christoffel 1 - Olieverf op paneel, 47 x 38 cm (1493-94)
Verloren geraakt WO II, v/h Dessau - Anhaltische Gemäldegalerie
2 - Negen studietekeningen, 23 x 41 cm (1521)
Berlijn - Staatlichen Museen, Kupferstichkabinett
3 - Studietekening, 19 x 14 cm (1521)
Londen - British Museum, department of prints & drawings
4 - Studietekening, 18 x 14 cm (1521)
Besançon - Musée des Beaux-Arts et d'Archéologie
