TADDEO ZUCCARI
Apsisfresco
Vervanging mozaïekIn de Santa Sabina in Rome is de triomfboog van de apsis voorzien van een fresco met zeventien medaillons met Christus en 14 niet-geïdentificeerde personen. Vermoedelijk gaat het om personen die in de kerk liggen begraven. Zijn de twee onderste medaillons daarom leeg voor toekomstige doden? Aan de rechter- en linkerkant zien we de poort van het hemelse Jeruzalem en de poort van Betlehem. Dit fresco werd in 1919-20 gemaakt door Eugenio Cisterna (1862-1933), gebaseerd op een gravure die werd beschreven door de archeoloog Giovanni Giustino Ciampini (1633-1698), die de mozaïeken afbeeldde voordat ze rond 1724-1730 werden vernietigd.In plaats daarvan is er een fresco met Christus geflankeerd door de apostelen, een reeks heiligen en vier religieuze figuren. Dit werd rond 1560 gemaakt door Taddeo Zuccari in opdracht van kardinaal Otto Truchsess von Waldburg, die van 1550 tot 1561 de titelkerk bezat. Dit fresco behoort tot de minder bekende, maar artistiek en spiritueel rijke werken van de Italiaanse late renaissance. In de 16e eeuw, tijdens de periode van de contrareformatie, werd de kerk gedeeltelijk heringericht om beter aan te sluiten bij de nieuwe spirituele en didactische eisen van deze katholieke hervorming. Kunst kreeg een expliciete rol in het onderwijzen en inspireren van de gelovigen. Het fresco sluit aan bij de tendens om religieuze voorstellingen helderder, emotioneler en toegankelijker te maken. De afbeelding toont een verheven, theologisch geladen compositie waarin Christus centraal staat als rechter en verlosser. Rond Hem bevinden zich heiligen, apostelen en engelen, opgesteld in een hiërarchische ordening die de hemelse orde weerspiegelt. Onder hem drinken zijn schapen uit zijn bron van levend water (zie Johannes 4:5-15). De afgebeelde paus moet vermoedelijk Celestinus I (paus van 422-432) verbeelden. In het mozaïekopschrift boven de hoofdingang van de basiliek staat namelijk dat tijdens zijn pontificaat deze kerk werd gesticht door een zekere Petrus, een priester uit de streek Illyricum (in het huidige Albanië). Kenmerkend voor Zuccari’s stijl zijn de dynamische figuren met elegante, ietwat verlengde proporties (typisch voor het maniërisme), een levendig kleurgebruik dat contrasteert met de sobere architectuur van de basiliek, en een sterke nadruk op beweging en emotie, waardoor de scène een dramatische intensiteit krijgt. De compositie leidt het oog van de toeschouwer omhoog naar Christus, wat niet alleen een visueel effect is, maar ook een spirituele uitnodiging tot contemplatie en verlossing. De voorstelling functioneert als een visuele samenvatting van de christelijke eschatologie: het laatste oordeel, de verheerlijking van Christus en de gemeenschap der heiligen. In lijn met de idealen van de contrareformatie wordt de gelovige aangespoord tot morele reflectie en devotie. De aanwezigheid van heiligen benadrukt bovendien de rol van voorspraak en navolging, een belangrijk thema binnen de katholieke leer gericht tegen de reformatie. In tegenstelling tot sommige andere apsisdecoraties in Rome zijn de fresco’s in de apsis van Santa Sabina niet volledig eenduidig geïdentificeerd op het niveau van elke afzonderlijke heilige. Er zijn namelijk weinig duidelijke attributen te zien en de documentatie over Taddeo Zuccari’s oeuvre is beperkt. Rond Christus bevinden zich vrijwel zeker de twaalf apostelen en verder vermoedelijk kerkvaders en belangrijke bisschoppen. Gezien de dominicaanse context van Santa Sabina is het ook aannemelijk dat enkele grote leraren uit hun orde aanwezig zijn. Samen met haar slavin Serapia zien we Sabina waarschijnlijk geheel links, aangezien zij de titulaire heilige van de basiliek is (zie over haar de volgende paragraaf). Kortom: identificatie is zeer onzeker en het is dus makkelijker de apsis te lezen als een theologisch geordend gezelschap dat de universele Kerk vertegenwoordigt. |
Sabina
Op de heiligenkalender staan zes vrouwen met de naam Sabina/Savina:
Deze heilig verklaarde slavin heeft in het Roomse Martelaarsboek ook een eigen feesdag op 29 juli: Eveneens te Rome de heilige maagd Serapia. Onder keizer Hadrianus werd zij veil gegeven aan twee losbandige jongelieden; maar omdat men haar niet kon onteren noch daarna met fakkels kon verbranden, werden haar op bevel van de rechter Derillus stokslagen toegediend en daarna werd zij onthoofd. Haar lichaam werd door de zalige Sabina in haar eigen graf begraven dicht bij het kerkhof van Vindicianus. Haar martelaarschap wordt echter plechtig herdacht op 3 september, waarop de sarcofaag van haar beiden daar werd bijgezet en verfraaid en een waardige bedeplaats haar werd toegewijd.Toen Serapia de marteldood had ondergaan, zou Hadrianus ook Sabina gevangengenomen hebben. Ze werd voor de rechter Elpidius geleid. Deze sprak haar aan: 'Zijt gij Sabina, een door geslacht en huwelijk zo voorname vrouw?' Zij antwoordde: 'Ja, ik ben het, maar ik dank mijn Heiland Jezus Christus, dat Hij mij door zijn dienares Serapia uit de macht van de hel heeft bevrijd.' Daarop werd Sabina berecht, met het zwaard onthoofd (omdat ze Romeinse was) en bijgelegd in haar graf waar Serapia al lag. Andere bronnen beweren echter dat zij in Terni stierf terwijl ze knielde voor de relieken van haar slavin. Verwarring met Savina van Milaan of dezelfde vrouw? Sabina zou de nu naar haar genoemde kerk bouwen in de 3e of 4e eeuw, wat gezien haar sterfjaar onwaarschijnlijk is, of het sterfjaar is onjuist. Historisch gezien was Sabina slechts de eigenaresse van het woonhuis dat zij als titulus heeft ingericht, niet meer en niets minder. Men heeft misschien van haar een martelares gemaakt, omdat elk jaar de inwijding van de basilica en de sterfdag van de eigenaresse op dezelfde dag, 29 augustus, werden herdacht. |
|
Taddeo Zuccari (1529-1566)
Gesù, gli Apostoli e i Santi sepolti nella Basilica (1560) Fresco Rome - Santa Sabina |