MICHAEL PACHER

Wolfgang retabel

Geschiedenis
Weekdagen - Leven van Wolfgang van Regensburg
Zondagen - Openbare leven van Jezus

Feestdagen - Leven en dood van Maria
Baldakijn
Achterzijde

Geschiedenis

Dit veelluik van Michael Pacher is een beweegbaar altaarstuk met een hoofdschrijn, twee beweegbare buitenvleugels en twee beweegbare binnenvleugels. Het altaarstuk is versierd met sculpturen en de vleugels zijn aan beide zijden beschilderd. Een klein deel van het houtsnijwerk is beschilderd, terwijl het grootste deel verguld is. Het onderwerp van het hoofdschrijn is de kroning van Maria. Het gevleugelde altaarstuk met zijn drie pronkzijden is het enige volledig bewaard gebleven altaarstuk van Michael Pacher .
Aan het einde van de 15e eeuw was St. Wolfgang im Salzkammergut een van de meest bezochte bedevaartsoorden. Abt Benedikt Eck van het klooster Mondsee, tot wiens domein de stad behoorde, zocht daarom naar iets werkelijk bijzonders om de kerk te versieren. In 1471 gaf hij Michael Pacher de opdracht voor de bouw van een waardevol altaar. Pacher werkte bijna tien jaar in zijn werkplaats, waarna het altaar in stukken werd gedemonteerd en naar de Wolfgangsee werd vervoerd.
Het vleugelaltaar is goed bewaard gebleven en is, na in 1625 te zijn overgeschilderd, tot op de dag van vandaag onveranderd gebleven.
Het altaarstuk is bijna 11 meter hoog en, met de vleugels open, bijna 7 meter breed. Oorspronkelijke was het een meter hoger, maar toen het altaarstuk werd geïnstalleerd, moest de top met ongeveer 60 centimeter worden ingekort. Het altaar bevat 71 gebeeldhouwde en beschilderde sculpturen en 24 individuele schilderijen. Het schrijn , het fretwerk en de sculpturen zijn gemaakt van Zwitserse steenpijnboom, terwijl de vleugelframes en panelen van sparrenhout zijn gemaakt.
Het altaar heeft een paar scharnierende buiten- en binnenvleugels, waardoor het mogelijk is om gedurende het kerkelijk jaar te wisselen tussen een doordeweekse, zondagse en feestdagzijde. Alle vleugels zijn aan de voor- en achterkant beschilderd, en het hoofdaltaar is versierd met sculpturen en geflankeerd door wachters. Het altaar heeft verder een predella die kan worden gesloten met een paar vleugels, en een baldakijn met tien sculpturen.

Weekdagen - Leven van Wolfgang van Regensburg

Wanneer het altaar op weekdagen gesloten is, worden de wachters van het retabel zichtbaar: aan de linkerkant staat het beeld van Joris en aan de rechterkant Florianus. Beide heiligen zijn gekleed in een harnas en dragen lange speren die boven de hoogte van het heiligdom uitsteken. Boven Joris staat Catharina en boven Florianus zien we Margaretha.

De vier panelen tonen scènes uit het leven van Wolfgang van Regensburg die leefde van ongeveer 924 tot 994. Hij werd opgevoed door de benedictijnen van Reichenau en later zelf ook benedictijn. Verder was hij deken van de kathedrale school van Trier. Uit zendingsdrang vertrok hij naar Hongarije waar de Maygaren zich hadden gevestigd na hun rooftochten. Hij leerde de Maygaren onder andere bijlen te maken. Na zijn missie vestigde hij zich in Regensburg en werd hier in 972 door Otto II tot bisschop benoemd. Hij verdeelde graan onder de arme gelovigen en was loyaal aan keizer Otto II toen deze in conflict kwam met hertog Hendrik II de Twister. Wolfgang vluchtte naar Abersee (nu Wolfgangsee) om daar als kluizenaar te leven. Tijdens zijn vlucht slingerde hij een bijl van een berg en op de plek waar deze terechtkwam bouwde hij een kerkje. De boetesteen die hij gebruikte voor zelfkastijding werd door God veranderd in zachte klei. De legende vertelt verder dat de duivel duizend listen bedacht om hem uit zijn kluizenaarscel te lokken. Hij wilde hem verpletteren onder twee rotsen die hij naar hem toe had gesleept. Wolfgang wist hem te bedwingen. Als straf moest de duivel in plaats daarvan stenen aanslepen voor Wolfgangs kerkje. Maar de duivel hield niet op en verstoorde preken van Wolfgang.
Wolfgang stierf op een missie naar Pupping bij Linz en werd begraven in zijn lievelingsklooster Sankt-Emmeram. In 1052 werden zijn relieken naar Regensburg verplaatst.
Hij wordt door het Roomse Martelaarsboek herdacht op 31 oktober. Op afbeeldingen wordt hij vrijwel altijd afgebeeld als bisschop.

Op de geschilderde panelen zien we:

De duivel verstoort de preek van Sint Wolfgang met klaroenlawaai (linksboven)
Wolfgang bouwt zelf zijn kerk aan de Wolfgangsee (linksonder)
Wolfgang verdeelt graan onder de armen (rechtsboven)
Wolfgang geneest een bezeten vrouw (rechtsonder)

De predella laat de vier westerse kerkvaders zien. De afbeeldingen van de kerkvaders met hun attributen vertonen een sterke gelijkenis met die op Pachers kerkvadertriptiek.
Op de linkervleugel zien we Gregorius de Grote met keizer Trajanus en Hiëronymus naast hem terwijl hij een doorn uit de poot van een leeuw trekt.
Op de rechtervleugel van de predella is Augustinus afgebeeld met een kind dat op het punt staat de zee leeg te spoelen, en Ambrosius met een kind in een wieg.

Zondagen - Openbare leven van Jezus

Met de buitenste panelen open, worden vier motieven in twee rijen gepresenteerd, die wonderen en gebeurtenissen uit het leven van Jezus uitbeelden:

Boven vlnr:

Doop van Jezus in de Jordaan
De verzoeking van Jezus
Bruiloft te Kana
Wonderbaarlijke vermenigvuldiging van broden en brood

Beneden vlnr:

Poging tot steniging van Jezus
Tempelreiniging
Jezus en de overspelige vrouw
Opwekking van Lazarus

Met uitzondering van de Doop van Jezus en de Vermenigvuldiging, die zich in een landschap afspelen, worden de scènes gedomineerd door gotische gebouwen, die bijna altijd de hele achtergrond vullen. In de Verzoeking van Jezus door de Duivel worden alle drie de verzoekingen gelijktijdig afgebeeld: de uitnodiging van de duivel aan Jezus om stenen in brood te veranderen, zich van de top van de tempel te werpen en zich voor Hem neer te werpen en Hem te aanbidden. De eerste verzoeking vormt de hoofdscène. Op de meeste afbeeldingen is Christus omringd door veel mensen, Bij Doop en Verzoeking zien we ook engelen.
De predella laat hetzelfde zien als op de weekdagen.

Feestdagen - Leven en dood van Maria

De open binnenluiken tonen vier scènes uit het leven van Maria en Jezus:

Geboorte van Christus (linksboven)
Besnijdenis van Jezus (linksonder)
Opdracht van Jezus in de tempel (rechtsboven)
Dood van Maria (rechtsonder)

De kroning van Maria wordt afgebeeld in het hoofdgedeelte. De al gekroonde Maria knielt voor Onze-Lieve-Heer, waardoor ik in het midden laat of hier God de Vader of Christus wordt uitgebeeld. Hij en Maria worden omringd door zestien engelen, van wie sommigen muziek spelen, anderen kostbare doeken en kledingstukken vasthouden. De heilige Geest, in de vorm van een duif, zweeft boven de twee.

De grote figuren aan de zijkant stellen Wolfgang en Benedictus voor. Het schrijn is ook omgeven door een paneel met fijn gesneden, kleine figuren waarop de profeten en voorouders van Christus uit het Eerste Testament zijn afgebeeld.
De predella onthult een driedimensionale afbeelding van de Aanbidding der Wijzen. Op de linkervleugel is de Visitatie geschilderd en op de rechtervleugel de Vlucht naar Egypte. Verborgen in de omlijsting vinden we twee typologische modellen voor de Aanbidding der Wijzen uit het Eerste Testament. Links brengen drie geharnaste helden koning David water in gouden kruiken (1 Kronieken 11:15-19), omstrengeld met een disteltak. Rechts overhandigt de koningin van Seba, omringd door een wijnrank met rode druiven, gevolgd door twee dienaren, koning Salomo een gouden schatkist.

Baldakijn

De basisstructuur van het baldakijn bestaat uit vijf torens met twee verdiepingen met daarop tien sculpturen. De bovenste sculptuur in het midden stelt God de Vader voor. Onder hem vormen Gabriël en Maria het motief van de Annunciatie. Daaronder is de Calvariëscène. Aan de linkerkant Michaël als overwinnaar van de duivel en weger van de zielen, boven hem een heilige non, mogelijk Scholastica. Rechtsonder staat Johannes de Doper en boven hem waarschijnlijk Odilia.

Achterzijde

[geen afbeelding beschikbaar]
De achterkant is rijkelijk versierd met afbeeldingen van heiligen. In het midden bevindt zich een afbeelding van Christoffel. De gedeelten links en rechts van hem zijn gehalveerd. De bovenste helft toont Otmar en Franciscus links, Eustachius en Gillis rechts, Erasmus en Ulrich linksonder en Clara en Elisabeth rechtsonder .
Op de achterkant van de predella zijn de vier evangelisten Marcus, Lucas, Johannes en Matteüs afgebeeld met hun attributen. Samen met de vier kerkvaders op de voorkant symboliseren ze het fundament van het geloof.

Michael Pacher (1435-1498)
Wolfgang retabel (1471-79)
Salzkammergut - Sankt Wolfgang