Paul Verheijen

MARIA MAGDALENA

Mix

In de christelijke traditie en dus ook in de kunst komen in de heilige Maria Magdalena feitelijk vier in de bijbel genoemde vrouwen samen:
  • Maria, genoemd de Magdaleense, uit wie zeven boze geesten waren verdreven (Lucas 8,2).
    De betekenis van de toevoeging 'de Magdaleense' is vanaf de vierde eeuw tot de dag van vandaag onderwerp van discussie.
    Het lidwoord 'de' veronderstelt een zekere bekendheid.
    Was Maria afkomstig uit de plaats Magdala gelegen aan het meer van Galilea, of gaat het om de betekenis van 'Magdala' (=toren) en torende zij - letterlijk of figuurlijk - boven iedereen uit?
    Alle vier evangelisten melden dat ze Jezus volgt tot aan kruis en graf.
    De evangelist Johannes voegt daar nog aan toe dat Jezus - als tuinman - aan haar verschijnt na zijn dood en tegen haar zegt:
    Houd me niet vast, ik ben nog niet opgestegen naar de Vader
    (Johannes 20,1-18)
    Hiëronymus vertaalde dat in de Vulgaat in het Latijn niet geheel adequaat met: Noli me tangere, 'Raak me niet aan'.
  • Maria uit Betanië die Jezus’ voeten zalft (Matteüs 26).
  • Maria ook uit Betanië, aangeduid als de zus van Marta (Lucas 10).
    Hun broer Lazarus wordt door Jezus uit de doden opgewekt (Johannes 11).
    Ook deze Maria zalft Jezus’ voeten.
  • De naamloze zondares die zich bekeert en Jezus’ voeten wast met haar tranen en balsemt (Lucas 7,36-50).

Legendes

De Maria’s 2 en 3 waren in de traditie uiteraard snel dezelfde.
De boze geesten van Maria 1 worden in moreel verband gebracht met de zonden van Maria 4 en de voornaam Maria doet de rest.
Bovendien kleurt de traditie Maria’s zonden in: ze was prostituee.

Wat gebeurde er met Maria Magdalena nadat de evangelisten haar niet meer noemen?
Het antwoord moeten we zoeken in de vele legendes die over haar zijn ontstaan, waarvan deze drie de belangrijkste zijn:
  • Vita Eremetica Beatae Mariae Magdalenae (9e eeuw)
  • Vita Apostolica (11e eeuw)
  • Legenda Aurea (13e eeuw)
Woestijn
In de 6de eeuw was er een hagiografie verschenen van de heilige Maria van Egypte, een voormalige prostituee, en vertelt dat zij 47 jaar in de wildernis leefde, terend op slechts drie broden.
De Vita Eremetica is hierop duidelijk geïnspireerd en schrijft dat Maria Magdalena na Jezus' verrijzenis 30 jaar (nu aangepast aan de tijd van Jezus' verborgen leven) leefde in de Egyptische woestijn.
Ze leefde daar in vasten en gebed en verborg haar naaktheid onder meterslang haar totdat een verdwaalde priester haar de communie uitreikte en zij stierf in rust en vrede.
Net als Maria van Egypte wordt ook Maria Magdalena afgebeeld met lange haren die haar hele uitgemergelde lichaam bedekten (Donatello).
De Vita Apostolica en de Legenda Aurea koppelen de sterfplaats van Maria Magdalena aan de Franse plaatsen Vézelay en La Sainte Baume Le Saint Maximin, nu elkaar beconcurerende bedevaartsoorden.
De legende over Saintes-Maries-de-la-Mer met de drie Maria's speelt hier ook mee.

Verloofd / Gehuwd
Volgens de legendes was ze verloofd geweest of zelfs korte tijd getrouwd met Johannes de Doper.
De Amerikaanse theoloog en filosoof William E. Phipps beweerde in 1970 in zijn boek The Sexuality of Jesus dat niet Johannes maar Jezus en Maria Magdalena met elkaar waren getrouwd, een opvatting waar Dan Brown in De Da Vinci Code dankbaar gebruik van heeft gemaakt.

Rood ei
Op afbeeldingen in vooral de Byzantijnse traditie wordt Maria Magdalena soms met een rood ei afgebeeld.
Daarover bestaan twee legendarische varianten.
Volgens de simpele variant nam Maria Magdalena op paasmorgen een mandje gekookte eieren mee die rood kleurden toen Christus aan haar als tuinman verscheen.
De wat uitgebreidere versie verhaalt dat zij na Pasen naar Rome reisde en met een ei als geschenk op audiëntie ging bij keizer Tiberius.
Bij de overhandiging van het ei sprak ze de woorden 'Christus is opgestaan.'
Tiberius geloofde haar niet en zei dat dit net zo onmogelijk was als dat een wit ei verandert in een rood ei, waarop het ei terstond rood kleurde.

Feest

De kerkelijke dag van Maria Magdalena is 22 juli.
In 2016 verhoogde paus Franciscus deze dag van Memoriam naar Festum.
Magdalena ging toen als het ware van een twee naar een drie sterren-verering en kan nog één ster verder (Solemnitas).

De figuur van Maria Magdalena heeft altijd sterk tot de vaak letterlijke verbeelding gesproken.
Wat is er mooier dan in kunst te refereren aan haar verleden als prostituee?
Heilige naaktheid mag gezien worden.

Maria Magdalena behoort ook tot de zogenaamde regenheiligen.

Attributen

Maria Magdalena heeft een vaste plaats in de top tien van meest uitgebeelde heiligen.
Ze wordt afgebeeld in scènes, bijbelse en legendarische (Guercino), samen met andere heiligen of in haar eentje (Piero della Francesca).
Voor het eerst, hoewel niet herkenbaar, verschijnt ze op afbeeldingen van de drie Maria's bij het graf.
Het 'noli me tangere'-thema is ontelbare malen uitgebeeld (Giotto).
De voorstelling van Maria Magdalena als de zondares of als Maria van Betanië die Jezus door zijn voeten te zalven eer bewees, had invloed op haar houding en plaats in belangrijke scènes uit Jezus' lijden waarbij zij betrokken was.
Haar plaats is meestal aan de voet van het kruis of aan Jezus' voeten en zij houdt zich intens met zijn lichaam of zijn lijden bezig (Van der Weyden, Baegert, Grünewald, Romanino, Rodin).
Ook de boete en extase zijn op talloze kunstwerken aan te treffen (Donatello, Caravaggio, Gentileschi).
Uiteraard treedt zij op in speelfilms over Jezus Christus of krijgt ze zelfs haar eigen film (2018).
Karakteristiek voor Magdalena in de iconografie zijn de volgende elementen:
  • als een voornaam persoon die Jezus' voeten zalft
  • met haar haar Jezus' voeten drogend
  • zalfpot
  • met ketting met kostbare stenen of halfnaakt
  • als boetelinge (in dierenhuid gehuld of haren als mantel) (in een hol) (met gesel of palmtak)
  • doornenkroon, crucifix, onder het kruis (paal vasthoudend)
  • doodshoofd, bloesemtak, spiegel of muziek(boete)instrumenten
  • door engelen gespijzigd of naar de hemel gedragen
  • met zeven demonen (of duivelshoofden) die haar verlaten
  • bij Jezus' begrafenis en opstanding (met wierookvat)
  • kroon naast zich neergelegd of op hoofd
  • gebedssnoer of rozenkrans
  • boek of schriftrol
  • rood ei

Relieken

Is Maria Magdalena in Aix-en-Provence of in Saint-Maximin begraven?
In de basiliek van Maria Magdalena in Saint Maximin is een graftombe waar zich haar stoffelijke resten zouden bevinden.
Is het gebeente van Maria Magdalena, vanuit het Heilige Land via Saintes-Maries-de-la-Mer en Aix-en-Provence, in de 9e eeuw naar Bourgondië overgebracht?
Relieken bevinden zich in de basiliek La Madeleine te Vézelay, wat sinds de 11e eeuw de verering van Maria Magdalena in West-Europa heeft bevorderd.
Wie het (niet) weet mag het zeggen.
Momenteel schijnen er ruim 600 relikwieën en bijna 200 vereringsplaatsen van Maria Magdalena te zijn.
Een wel heel bijzonder relikwie is haar linkerhand.
Bijzonder omdat het allereerst onmiskenbaar de hand is geweest waarmee zij de zalfpot heeft vastgehouden en verder dat de hand ongeschonden is.
De hand wordt bewaard in het klooster van Simonopetra op de monnikenberg Athos in een grote zilveren reliekschrijn, samen met een fragment van het heilig kruis, en relieken van Anna en Pantaleon.