Paul Verheijen

PIERO DELLA FRANCESCA

Legende van het ware kruis

Frescocyclus in Arezzo

Wereldwijd worden er zoveel relieken van delen van het kruis van Christus vereerd, dat daar met gemak een tiental stevige kruisen van gereconstrueerd zouden kunnen worden.
In Arezzo bevindt zich een prachtige frescocyclus in de San Francesco.
Uitgebeeld is de vinding van het enige echte kruis waaraan Christus is gestorven.
Blijkbaar had men in de 15de eeuw ook al twijfels over al dat vereerde hout her en der.
De legende is tamelijk lang en warrig, mede omdat ze een periode van vele eeuwen beslaat.
Op deze pagina een samenvatting in vijf fases van de twee hoofdstukken uit de Legenda Aurea die de legende verhalen, te weten hoofdstuk 68 De Inventione Sanctae Crucis (‘Over de vinding van het heilig kruis’) en hoofdstuk 137 De Exaltatione Sanctae Crucis (‘Over de verheffing van het heilig kruis’).
  • Fase 1: Adam (circa 5000 v.Chr.) - afbeelding 1
  • Fase 2: Koning Salomo (circa 950 v.Chr.) en de koningin van Seba - afbeelding 2-3
  • Fase 3: Jezus Christus
  • Fase 4: Keizer Constantijn en zijn moeder Helena (4de eeuw) - afbeelding 4-7
  • Fase 5: Koning Khusro en keizer Herakleios (7de eeuw) - afbeelding 8-9
De afbeeldingen 10 t/m 12 (een Annunciatie en twee profeten) horen feitelijk niet bij de cyclus.

Afbeelding 1

Adam zond op zijn sterfbed zijn zoon Set naar de poort van het aards paradijs om te vragen naar een beetje olie uit het bos van Barmhartigheid.
Wanneer hij een beetje van deze olie op zijn lichaam zou kunnen wrijven, zou hij genezen zijn.
De AARTSENGEL MICHAËL bij de poort van het paradijs weigerde de olie te geven en vertelde dat de olie pas over vijfduizend jaar (de tijd van Jezus’ kruisdood) verkrijgbaar zou zijn.
In plaats hiervan gaf de aartsengel aan Set een tak van de boom van goed en kwaad, die geplant moest worden bij het graf van Adam.
Op het moment dat de tak was uitgegroeid tot een boom en die boom vrucht had voortgebracht, zou Adam genezen zijn.
Toen Set was teruggekeerd, vond hij zijn vader al gestorven en zoals de aartsengel hem had geïnstrueerd, plantte hij de tak op het graf van zijn vader.

Afbeelding 2

De tak was een schitterende boom geworden tegen de tijd dat Salomo koning werd.
De koning, onder de indruk van de boom, liet hem omhakken omdat hij hem graag wilde gebruiken voor de bouw van de tempel van Jeruzalem.
Toen bleek dat dit niet kon, legden de arbeiders hem over het water van de Siloë om hem als brug te gebruiken.
Daar lag hij toen de koningin van Seba bij koning Salomo op bezoek kwam.
Zij zag het hout en hoorde een innerlijke stem die haar profeteerde dat dit hout eens de Redder van de wereld zou dragen.
Zij knielde daarom neer om het hout te vereren.
Let op de meesterlijke verkorting van het witte paard en de figuren van de wachtende dames met hun kalmte, schoonheid en rijke kleding.

Afbeelding 3

Zij vertrouwde die informatie toe aan koning Salomo en voorspelde hem dat dit hout het einde van het jodendom aankondigt. Salomo gaf daarop het bevel het hout te begraven.

N.B.: tijdens de middeleeuwen werd de ontmoeting tussen koning Salomo en de koningin van Seba beschouwd als een allegorie op het huwelijk van de kerk met Christus en als bewijs van de triomf van het christendom op het heidendom.

Afbeelding 4

Fase 3 speelt in de dagen van het proces tegen Jezus, toen het hout uit de aarde te voorschijn kwam en de Joden het gebruikten om er het kruis voor Christus van te maken.
Eeuwen gingen daarna voorbij waarin Jeruzalem werd verwoest en de Joden verstrooid raakten en het kruis samen met de twee kruisen van de misdadigers vergeten werden.

In de slag bij de Milvius-brug leverden Constantijn en Maxentius aan de oever van de Tiber strijd om uit te maken wie van hen beiden het imperium van Rome zou besturen.
Toen Constantijn sliep verscheen hem een engel van de Heer en toonde hem een teken en kondigde hem aan dat hij zou overwinnen uit kracht van dit teken.
Er zijn drie varianten bekend aangaande dit teken:
  • Het was de Latijnse tekst In Hoc Signo Vinces, voluit of afgekort tot de eerste letters van de drie beginwoorden, IHS
  • Het betrof het Christusmonogram XP, de eerste twee letters van het Griekse CHRISTOS
  • Het was een Latijns kruis
De vinger van de engel loopt in doorgetrokken lijn direct naar het hoofd van de slapende Constantijn.
Twee soldaten (een van voren, de ander van achteren gezien) bewaken met hun lans de tent van Constantijn.
Een man zit geleund met zijn linkerelleboog op de rand van Constantijns bed en kijkt het fresco uit naar de kijker.
Feitelijk is hij prominenter in beeld dan de keizer.
Wie is hij? Een bediende? Een zelfportret van de schilder?
(Vergelijk de tweede persoon links in de tempel van Salomo op afbeelding 2).

Afbeelding 5


Op de dag van het gevecht hield Constantijn een kruis in de hand en joeg zijn tegenstander op de vlucht.
Piero della Francesca kiest dus voor de laatste variant van het teken uit zijn droom.

Afbeelding 6

Hij bekeerde zich tot het christendom (al liet hij zich pas dopen op zijn sterfbed in 337) en beval met het edict van Milaan uit 313 vrijheid van religie en maakte een eind aan de godsdienstvervolgingen.
Verlangend het heilig kruis te vinden, zond de keizer zijn moeder Helena naar het oosten om een Jood Judas te zoeken, die het geheim wist waar het Kruis verborgen lag.
Judas weigerde het geheim te vertellen.
Hij werd neergelaten in een put en tot de hongerdood veroordeeld.
Na zes dagen vroeg de Judas om vrij gelaten te worden in ruil voor het geven van informatie.

Helena

Rondom deze eerste christelijke keizerin, die leefde van circa 248 tot 329, zijn veel legenden ontstaan.
Volgens deze liet ze vele kerken bouwen, o.a. in Betlehem (Geboortekerk), Constantinopel, Jeruzalem (Heilig Grafkerk), Rome, Trier en Xanten en stimuleerde ze pelgrimstochten naar het Heilig Land.
De legende van de vinding van het heilig kruis is te beschouwen als de meest hardnekkige.
De eigen biograaf van haar zoon Constantijn schrijft er met geen woord over en zelfs de paus zette het verhaal op de index verboden geschriften.
Dezelfde legende vertelt ook dat zij de trap die leidde naar het bordes waar Pilatus Jezus na diens geseling aan het volk toonde, rond 325 van Jeruzalem naar Rome liet overbrengen (Scala Santa).
De kerk Santa Croce grossiert in relieken die via haar of anderszins naar Rome zijn gekomen, o.a. twee doornen van de doornenkroon, drie grote stukken kruis, een stuk titelbord, een spijker, een stuk van de geselpaal, stenen uit de geboortegrot van Betlehem en het graf in Jeruzalem en de wijsvinger van de ongelovige Tomas.
Delen van haar eigen relieken zijn vanuit Rome ook terecht gekomen in Hautvillers, Parijs en Trier.
De kerkelijke feestdag voor Helena is 18 augustus soms samen met haar zoon Constantijn.

Afbeelding 7

Gravend op Golgota, op de plek waar keizer Hadrianus in de tussenliggende jaren de Venus-tempel had laten bouwen, vond Helena drie kruisen.
Men wist nog niet welk kruis het kruis van Jezus was.
Door een wonder kwam men daarachter.
Het kruis dat het dode lichaam van een jonge man tot leven deed komen, moest het ware kruis zijn (rechterscène).
Een deel van het kruis werd in Jeruzalem achtergelaten, een deel werd meegenomen naar Constantinopel, de nieuwe hoofdstad van de keizer.
De stad links op de achtergrond zou Jeruzalem moeten zijn, maar is Arezzo, de stad van Piero della Francesca.
Volgens de traditie vergezelt een dwerg de keizerin en haar gevolg (linkerscène).
Helena is gekleed in een grijs habijt, aanwijzing voor haar sobere levensstijl na haar bekering.

Afbeelding 8

Drie eeuwen later haalde de Perzische koning Khusro, ook wel Chosro of Chosroes geheten, het hout van het kruis weg uit Jeruzalem en in een bui van zelfverheerlijking plaatste hij het aan de rechterzijde van zijn eigen troon.
Aan de linkerzijde zette hij een haan.
Hiermee beeldde hij de heilige Drievuldigheid uit.
Hijzelf liet zich God de Vader noemen, het kruishout was de Zoon Christus en de haan stelde de Heilige Geest voor.

Afbeelding 9


De Byzantijnse keizer Herakleios versloeg in een man tot man gevecht Khusro.
Omdat Khusro weigerde zich tot christen te laten dopen, onthoofdde Herakleios hem.
Het heilig kruis bracht hij terug naar Jeruzalem.
Bij de stadspoort dwong een engel hem blootsvoets te gaan en het kruis zelf te dragen, waarna hij het kruis verheerlijkte.
Deze Kruisverheffing wordt op de kerkelijke kalender herdacht op 14 september.

Afbeelding 10

ANNUNCIATIE

Afbeelding 11-12

Evenals de Annunciatie behoren deze twee profeten niet tot de cyclus van de vinding van het ware kruis.
Identificatie van beiden is onzeker, aangezien attributen of teksten ontbreken.
De linkerprofeet (afb 11) wordt in de meeste bronnen omschreven als Jesaja en de rechter (afb 12) als Jeremia, maar het omgekeerde komt ook voor.
Piero della Francesca (1412-92)
La leggenda della vera Croce (1452-66)
Fresco-cyclus
Arezzo - San Francesco